Cultural Studies and Literature Blog

Eski Mahpusların Topluma Yeniden Katılımı Raporu (Integrating Ex-Prisoners to Society Report)

2012-02-11T01:06:00.001+02:00

Aytekin Yılmaz tarafından hazırlanan rapor Mahsus Mahal Kitaplığı'ndan yayınlandı.

The report was prepared by Aytekin Yılmaz and published by Mahsus Mahal Books. Based on interviews and participant observation, the report covers the problems of ex-prisoners in Turkey especially with regards to issues such as unemployment, poverty, lack of self-confidence and potential health problems they suffer. It finally offers solutions to these problems. Unfortunately the report is in Turkish.)

link for the report

ESKİ MAHPUSLARIN TOPLUMA YENİDEN KATILIMI

“Bir mahpus asıl hapisten çıktıktan sonra

cezalandırılmaya başlar”

Uzun yıllar mahpusluğun ardından dışarıda sabıkalı bir geçmişle yaşamanın zorluklarını yaşamayanlar anlayamazlar. Bu sıkıntıyı yaşayanların sayısı her geçen gün artmaktadır. Bu sorunu gündemimize alıp bir proje başlattık. Projenin hedef kitlesi uzun yıllar hapis kaldıktan sonra dışarı çıkmış eski mahpuslardı. Hapishanelerde uzun yıllar kaldıktan sonra dışarıya çıkmış, bu sorunları her gün birebir yaşayan eski mahpus dernek kurucu üyelerimiz vardı. Derneğimizin eski mahpuslar tarafından kurulmuş olması, projenin avantajlarından biriydi. Dernek üyesi eski mahpuslar, maruz kaldıkları sorunlara çözüm bulmak için yola çıkmış oldular. Bir diğer avantajımız ise derneğimizin İstanbul İl Koruma Kurulu üyesi olmasıydı. 2006’dan beri Adalet Bakanlığı Denetimli Serbestlik Şube Müdürlükleri bünyesi içinde faaliyet yürüten koruma yardım kurulları çalışma amacını, eski hükümlülerin topluma yeniden katılımını sağlamak olarak tarif ediyor. Böylesi bir kurulun varlığını önemsemek gerekir. Mevcut konumlarıyla işlevsiz olduklarını söyleyebiliriz. Projenin önemli hedeflerinden biri de bu kurulların daha işlevsel olmasını sağlamaktır. Eski mahpus olmanın bütün sıkıntılarını yaşayan biri olarak bu kurulların varlığını anlamlı buluyorum. Hapishane sonrası mahpusların yardım alabileceği bir kurumun olması önemsenmelidir. Hatta daha önceleri bu kurulların olmamasını eleştirmek gerekir. Çünkü 2006 yılı çok yeni bir tarih. AB süreci kapsamında model olarak İngiltere’den alındığı söyleniyor. Orada 100 yıl önce kurulmuş. Bu kurulların işlevsiz olmasında henüz yeni olmasının etkisi olabilir. Daha başka sorunlarının olduğunu söyleyerek şimdilik geçelim.

Öncelik olarak projenin hedef kitlesi eski mahpuslar üzerinde durmamız daha doğru olacaktır. Eski mahpus gerçeği üzerine bir şeyler söylemek için de Türkiye hapishanelerindeki mahpus gerçeğini irdelememiz gerekir. Geçmiş yıllarda bu gibi konularda veri çalışmalarının yapılmamış olması bizi düşündürdü. Hapishaneleriyle bu kadar sorunlu olan bir ülkenin böylesi bir sorun üzerine kafa yormamış olması eleştiri konusu olmalıdır.

Proje çalışmalarına başladığımız günden itibaren gerek eski mahpuslarla, gerekse Adalet bakanlığı, koruma kurulları ve sivil toplum örgütleriyle yaptığımız tüm görüşmelerde eski mahpus profili çıkarmaya çalıştığımızı dile getirdik. Özellikle sivil toplum örgütlerinin bu soruna çok uzak olduklarını gözlemledik. Hapishaneler üzerine sivil örgütlerin sayısının azlığı dikkatimizi çeken bir başka gerçek oldu. Hapishaneleriyle sürekli sorun yaşayan bir ülkede sivil toplum örgütlerinin daha duyarlı olması ve çalışmalarını bu alanda da geliştirmeleri gerekiyor.

Hapishanedeki Mahpus Profili

Toplumda eski mahpus gerçeğinin izini sürerken, her defasında hapishane olgusuyla karşılaştık. Hapishaneye dair en küçük bir şey yapmaya kalkışmanız durumunda resmin bütünüyle uğraşmak gerektiğini anlıyorsunuz. Eski mahpus gerçeği de bir hapishane olgusu ve sonucudur. Bu nedenle olsa gerek eski mahpuslar üzerine bir şeyler yapmaya çalışırken bütün izler bizi hapishaneye, oradaki mahpus gerçeğine götürdü. Biz de oradan başladık. Öncelik olarak hapishanelerdeki mahpusların düzeyine bakalım,

2010 yılı verilerinden yola çıkarak Türkiye hapishanelerinde mahpus gerçeği hakkında şu bilgilere ulaşıyoruz;

2010 yılı itibariyle hapishanede bulunan mahpusların, dışarıda ortalama seviyede olan 11 yaşındaki bir çocuktan, % 48’i okuma becerisi yönünden, % 80’sinin yazma becerisi yönünden daha düşük seviyede

olduğu anlaşılmıştır.

Mahpusların, yarısının herhangi bir iş için gerekli hiçbir beceriye sahip olmadığı, sadece 1/5’inin bir iş başvuru formunu doldurabilecek düzeyde olduğu ise başka bir gerçek.
Tahliye edilen mahpusların % 30’unun gidebilecek herhangi bir yeri olmadığı;
Mahpusların 2/3’sinden fazlasının hapishaneye girdikleri zaman işsiz olduğu;
Yaklaşık 2/3’sinin hapishanede kaldıkları süre içinde işlerini kaybettiği anlaşılmıştır. (Adalet Bakanlığı CTEGM verileri)

Bir başka gerçek ise,

Erkeklerin 2/5’si;
Kadınların 1/4’i evde şiddete maruz kaldıklarını söylemektedirler.

Mahpusların Akıl Sağlığı

Erkek mahpusların % 72’sinin, kadın mahpusların % 70’inin, iki veya daha fazla akıl ve ruh sağlığı sorunu olduğu;
16-20 yaşlarındaki mahpusların % 85’inde kişilik bozukluğu, % 10’unda çeşitli ruhsal rahatsızlıklar olduğunu Adalet bakanlığı CTEGM verileri açıklıyor.

Hapishaneye Geri Dönüşler

Çocukların (18 yaş altı) % 68,6’sının salıverilmelerinden sonraki bir yıl içinde;
Gençlerin ise (18-20 yaş) % 70’inin salıverildikten sonra 2 yıl içinde yeniden ceza aldığı anlaşılmıştır.

Mahpus kadınların % 66’sının kendilerine bağlı olan 18 yaşından küçük çocuğa sahip olduğu;
Ayrıca 1/3’inin evlerini ve mülkiyetlerini hapishanede bulundukları esnada kaybettiklerini yine Adalet bakanlığı CTEGM 2011 verilerinden öğreniyoruz.

32 Büyük Hapishanede Suçlara Göre Mahpusların Durumu

Uyuşturucu %17

Hırsızlık %14

Adam Öldürme %11

Gasp %10

Siyasi davalardan %7

Örgütlü suç %4

Diğer %34

Mahpus profiline bakıp da hapishanelerin durumuna bakmamak olmaz. Bugünün eski mahpusu nasıl bir hapishaneden tahliye oluyor. 2005’ten beri hapishaneler üzerine yaptığımız projeler sonucunda, derneğimizin arşivinde kapsamlı dokümanlar oluştu. 2006’dan beri dönem dönem hapishane ziyaretlerimiz oluyor. Her tipten 15 hapishane gezdik ve bazı izlenimlerimiz oldu. Bu izlenimlerimiz bir rapor olarak da okunabilir.

* Her hapishanenin, genel sorunlar dışında, kendine özgü sorunları bulunmaktadır. Hapishanelerde var olan eski personellerle çalışmak ciddi bir sorun olarak görünüyor. Yeni tretmanlara uymakta zorluk yaşayan bir personel sorunu yaşanmaktadır. Bu personelin mesleki eğitimden geçmesi gerekiyor. Birçok hapishanede kapasitenin üzerinde tutuklu ve hükümlü bulunmasına rağmen kadro açığı var. İnfaz koruma memurlarının yanı sıra psikolog, sosyal hizmet uzmanı ve öğretmen gibi cezaevlerinde önemli bir yeri olan personel eksikliği bulunuyor. Bazı hapishane idareleri, ortak kullanım alanlarının yeterince kullanılamamasını bu kadro açığına bağlıyor.

* Hapishanelerin en önemli ve acil sorunu sağlık ve beslenmeyle ilgili sıkıntılardır. Bakanlığın iaşe için ayırdığı bütçe genel insani ihtiyaçları karşılamamaktadır. Hapishanelerde beslenmeden kaynaklanan ciddi sağlık sorunları yaşanmaktadır. Hapishane revirleri hem donanım hem de personel açısından oldukça yetersizdir.

* Hapishanelerdeki kapasite üstü yoğunluk, birçok sorunun nedeni olarak görülüyor. Adalet Bakanlığı küçük ve orta büyüklükteki hapishanelerin sayısını azaltmaya çalışırken, bir de böyle bir sorunun olması merkez hapishanelerde yığılmalara neden oluyor. Bu bağlamda Denetimli Serbestlik Kanunu’nun kabul edilmesi ve sistemin gelişmesi için yapılan çalışmaları önemsemek gerekiyor. Kanunlarda değişiklik yapmakla sorunların çözülmediğini de belirtmek gerekir. Birçok hapishane personeli hala eski, klasik yönetim anlayışını sürdürüyor. Belli ki uluslararası standartlara uymakta zorlanan personel bulunmaktadır. İyileştirme programı kapsamında tutuklu ve hükümlülere yönelik sosyal-kültürel aktiviteler hazırlanırken, personelin de mesleki eğitimlerden geçmesi gerekmektedir.

* İnfaz Koruma Memurları zor koşullarda, kısıtlı imkânlarla çalışmaktadırlar. Bu personele ekonomik iyileştirmelerin ve özlük haklarında iyileştirme yapılmasının yanı sıra sosyal-psikolojik destek sunulması gerekiyor. Son 10 yılda hapishanelerde yaşanan olaylardan en çok etkilenen bir kesimin de infaz koruma memurları olduğu unutulmamalıdır.

* Hapishanelerde ‘Denetimli Serbestlik’ konusunda bilgi sahibi olmayan bir mahpus kitlesi var. Hapishane idarelerinin de bu konuda eksik bilgilere sahip oldukları anlaşılıyor. Özellikle koruma kurulları hakkında bilgilendirmeler yapılmalı. Tahliye sonrası mahpusların dışarıdaki istihdamı için, Koruma Kurullarıyla buluşturulmaları gerekmektedir. Bu konuda kamuoyunu da bilgilendirmeye çok büyük bir ihtiyaç var.

* Kültür-sanat etkinliklerinin gerçekleştirildiği hapishanelerde olumlu yönde iyileşmelerin olduğu anlaşılıyor. Bu olumlu değişimi hem personel-hükümlü-tutuklu ilişkilerinde hem de hapishanelerdeki genel atmosferde fark etmek mümkün. Ortak kullanım alanlarının kullanılmadığı bir hapishanede iyileşmelerin olamayacağını düşünüyoruz. Bunun, hapishanelerdeki en önemli sorunlardan biri olduğu kanısındayız. Ortak kullanım alanlarının işletilmediği bir hapishanede, ceza infaz sisteminin cezalandırıcı olacağı bilinmelidir.

* Toplam sayıya göre azınlıkta kalan kadın, çocuk ve farklı cinsel tercihleri olan mahpusların genel hapishanelerde bulunmalarının uygulamada birçok problem yarattığı görülmektedir. Sistemin çoğunluğa göre düzenlenmiş olması, azınlıkta kalanlara kısıtlı mekânlarda daha az olanak sağlıyor. Hatta birçok yerde ciddi sorunların ve sıkıntıların yaşandığına tanık olduk. Bu yüzden bazı hapishanelerde kadınların etkinliklere katılma yönünden bir dezavantajları oldukları gözleniyor. Çocuklu kadın hükümlüler için kreşlerin yaygınlaştırılması ve kreş olmayan yerlerde de en azından çocuklara uygun bir ortam sağlanması gerekmektedir.

* Kadınların toplum içinde yüz yüze kaldıkları yetersiz eğitim, sosyal konumlarındaki eşitsiz durumları, geleneksel yapı içinde insan haklarından tam yararlanamamaları, iş gücüne katılım sorunları, genel olarak cinsiyet eşitsizliği olarak tanımlanıyor. Hapishanede bulunan kadınların da yukarıda tanımlanan cinsiyet eşitsizliğinden kaynaklanan çıkmazlardan suça yöneldiklerini izliyoruz. Kendi durumlarının farkına varmalarının, haklarını öğrenmelerinin, bilgi ve becerilerinin geliştirilmesinin, sosyal ve kültürel alanlara dâhil edilmelerinin kadınların kendi yaşam çözümlerini bulmalarını kolaylaştıracağını düşünüyoruz. Özellikle kadın sivil toplum kurumlarının bu konuda sorumluluk almaları gerekmektedir.

* İzleme Kurullarının adı var ama somut, elle tutulur bir faaliyeti yok. İzleme olmadığı için bir şeyler söylemekte de zorlanıyoruz. İzleme Kurullarına üye seçim usullerinin ve seçiminin yeniden gözden geçirilmesi gerekmektedir. Ayrıca bu kurullar kesinlikle sivil olmak zorundadır. Kurul üyeleri STK temsilcilerinden oluşmalıdır.

* Bazı hapishanelerde kütüphaneleri güncelleştirmeye yönelik çalışmalar yapılmakla beraber, birçok hapishanede kütüphaneler ihmal edilmiş durumdadır. Genel olarak mevcut kitapların güncellikten uzak olduğu anlaşılıyor. Eğitimin önemli bir parçası olan kütüphanelerin güncelleştirilerek işlevsel hale getirilmesi gerekiyor. Kitapların yanı sıra süreli yayınların da kütüphanelere temin edilmesinin farklı ilgi alanları olan bireylerin kendilerini geliştirmesine katkı sunacağı bilinmelidir.

Kütüphaneler okuma alanları olarak değil, kitap bulundurulan depo yerler olarak çalışmaktadır. Mahpuslar liste üzerinden kitap sipariş etmekte, kitabı odasında okumaktadır. Kütüphanede kitapları incelemek ve kütüphanede okumak, kendi başına önemli bir kültürel faaliyettir. Bunun da, uzman kütüphanecilerin desteğiyle ayrı bir program olarak yürütülmesi çok yararlı olacaktır.

* Hapishanelerdeki mahpus sayısı 120 binin üzerine çıkarak cumhuriyet tarihinin en kalabalık sayısına ulaşmış durumdadır. 12 kişilik koğuşlarda 24 kişinin kaldığı bir hapishanede ceza infaz sisteminde iyileşmenin yapılamayacağı çok açıktır. Bu yönüyle de hapishaneler alarm vermektedir. Başta Adalet Bakanlığı ve Hükümet bu alarma kulak verip kalıcı çözümler geliştirmelidir.

Genel hatlarıyla gözlemlerimiz bunlardır. Daha başka şeyler de yazılabilir. Hapishane gerçeğinden bahsederken nokta koymanın doğru olmadığına inanıyoruz. Öyle ki, sorun budur dediğimizde bile eksik kalan şeyler olmuştur mutlaka. Buna benzer birçok nedenden ötürü hapishaneler üzerine yapılan ya da yapılacak olan her projenin bitmemiş bir süreç olduğunun bilinmesi gerekir. 10 yıllık mahpusluğun ardından 10 yıldır da hapishanelere dair proje yapan biri olarak anladığım en önemli şey bu oldu.

Ülkeler Bazında Hapishanelerin Mahpus Mevcutları

Hapishaneler üzerine bir şeyler yapar ve konuşurken diğer ülkelerdeki deneyimlerden yararlandığımızı belirtmem gerekir. Özellikle Uluslararası Ceza Reformu Örgütü’nü burada anmam yerinde olacaktır. Yurt dışı örneklerini bilmemizin, hapishane gerçeğini tanımamız açısından da oldukça önemli olduğunu belirtmeme gerek yok sanırım.

2010 verilerine göre ülkeler bazında hapishanede bulunan mahpus mevcutları şöyle,

Amerika Birleşik Devletleri 2,292,133

Çin 1,620,000

Rusya 819,200

Brezilya 494,237

İran 166,979

Ukrayna 152,169

Türkiye 122,404

İspanya 73,520

Almanya 69,385

İtalya 68,795

Fransa 59,655

Buna göre Türkiye dünya sıralamasında, hapishanelerinde en çok mahpus bulunduran yedinci ülke konumunda.

Ülkeler Bazında Bir Mahpusun Yıllık Maliyeti

*ABD’ de eyaletlere göre değişmekle birlikte, 20.000 – 25.000 dolar aralığında değişiyor. ( Kişi başına milli gelir 46.040 dolar)

*Danimarka, kapalı cezaevi için 141.292 dolar. ( Kişi başı milli gelir 54.910 dolar)

İngiltere’de 63.900 dolar. ( Kişi başı milli gelir 42. 740 dolar)
Türkiye’de 9.230 dolar. ( Kişi başı milli gelir yaklaşık 10.000 dolar)

Bu verilere göre Danimarka hapishanede tuttuğu bir mahpusa kişi başına düşen milli gelirin üç katını, İngiltere 1,5 katını harcarken, Türkiye ancak kişi başına düşen milli gelir kadarını harcamaktadır. Türkiye’deki hapishanelerde bulunan mahpusların günlük iaşe bedeli, bir insanın günlük beslenme ve ihtiyaçlarını karşılaması yönünden çok yetersizdir. Bugün haziran 2011 tarihi itibariyle devletin bakmakla yükümlü olduğu iki grubun, askerlerle, mahpusların günlük iaşe bedelleri arasındaki fark düşündürücüdür. Garnizondaki askere günlük 8 TL iaşe ödenirken, hapishanedeki mahpusa bunun yarısı 4 TL iaşe bedeli ödenmektedir.

Personel Yetersizliği

Aşağıda göreceğimiz bir başka veri de, Türkiye hapishane gerçeğindeki acılı tabloyu gösteriyor. Yine ülkeler bazında çıkarılmış bir veri. Buna göre aşağıda adı geçen ülkelerde yüz mahpusa kaç personel düşüyor, sorusu sorulmuş. İşte cevaplar;

Bulgaristan’da 100 mahpusa düşen personel sayısı 52

Çek Cumhuriyetinde 47

Danimarka 138

Fransa 50

Almanya 51

Macaristan 50

İtalya 81

Hollanda 75

Polonya 32

Romanya 48

İspanya 32

Türkiye 25

Bu tabloya göre seçilmiş 12 ülke arasında hapishanelerinde en az personel çalıştıran ülke Türkiye. Yukarda adı geçen ülkeler ortalamasını 100 mahpusa 60 personel olarak kabul ettiğimizde bile Türkiye hapishanelerinde görev yapan personel sayısı bunun yarısından daha aşağılarda görünüyor.

Bu personel eksikliğini niçin önemsemek gerekir? Çünkü hapishane ziyaretlerimizde yaşanan birçok sıkıntının nedenini personel azlığına bağlayan bir idari yönetim anlayışı var. Bir hapishanede yaşanan sıkıntıların tümü bununla açıklanamaz ama büyük oranda da sorunların personel azlığından kaynaklandığının bilinmesi gerekir. Hapishane müdürlerinden en çok dinlediğimiz şikayet eksik personel sorunu oldu. Personel eksikliği giderilmediği müddetçe ortak kullanım alanlarının işlevli olamayacağını söylediler. Biz de bu durumu Cezaevleri genel müdürlüğü yetkilileri ile zaman zaman paylaştık. Bize, personel eksikliğinin Maliye Bakanlığı’nın tasarrufunda olduğunu söylediler. Gerekçe ise, bütçe olmadığından yeni kadro alımı yapılamıyormuş. Ulaştığımız sonuç, bunun bir hükümet politikası olduğu gerçeğidir.

Eski Mahpusların Tepkisi

Proje süresi boyunca bir dönem hapiste kalmış, daha sonra dışarı çıkmış çok sayıda eski mahpusla birebir görüşmelerimiz oldu. 100’e yakın eski mahpusla görüşme yaptık. Bazılarından dışarıda yaşadıkları sorunları yazmasını istedik. Bazılarıyla da söyleşiler gerçekleştirdik. Yazı ve söyleşilerden oluşan bir eski mahpuslar kitabı çıktı ortaya. Yaşadıkları sıkıntıları çarpıcı anlatımlarla dile getirdiler.

İşte eski mahpus tepkileri;

Avaşin Y;

“… çıkmıştım ama yine de gözaltına alınmaktan, tekrar işkence görmekten kaygı duyuyordum. (…) Bu durum her asker ve polis gördüğümde tekrarlanıyor.”

Dışarıya ilişkin gözlemi ise şöyle;

“Sanırım çıktığımdan bu yana kafamdaki ile gerçek olan hiç uyuşmadı.” 12 yıllık mahpusluğun ardından hayata yeniden başlamak istiyor ama engeller olduğunu şu sözlerle dile getiriyor;

“Beş yıldır dışarıdayım ama dışarı çıkamadım, sayısız engel var. Hayat bir yarış ama ben yarışamıyorum. Daha doğrusu yarışmak istemiyorum, yaşamak istiyorum!”

15 yıl mahpusluğun ardından dışarı çıkmış Mehmet T. Toplumun eski mahpuslara olan dışlayıcı tutumundan yakınıyor. Eski bir mahpus için bazı şeylerin telafisinin mümkün olmadığını düşünüyor.

“Her şeyin telafisi vardır ama yaşanmamış bir hayatın telafisi imkânsızdır” diyor. Mehmet, dışarıda yaşamını etkileyen şeyin sabıkalı geçmiş olduğunu söylüyor;

“ Bedelini ödediğiniz geçmişinize tutuklusunuz adeta. Siciliniz hapishane olur çıkar. Hayatla ilişkiniz paçanızdan tutan geçmişten kurtulma üzerine kuruludur neredeyse. Yeni bir hayata başlamak ise belki bir ütopyadır, bu hazin boğuşmada. Keşke yel değirmenleri bu kadar acı verici olmasaydı..!”

Özgür S. İse 10 yıllık mahpusluk yaşamının ardından topluma karışmış olmanın getirmiş olduğu sıkıntıyı dillendiriyor,

“Topluma karıştım ve kelimenin tam anlamıyla ele geçirilmiş gibiyim. İçerde ele geçirilmişlik gibi bir duygu hissetmemiştim hiç!”

10 yıllık mahpusluğun ardından dışarı çıkmak istemeyen Hüseyin K. İse gerekçesini şöyle açıklıyor;

“… ilk tahliye kararım çıktığında, kesinlikle cezaevinden çıkmak istemeyen bir tarafım vardı. On yıldır yaptığım ve artık kolayca başardığım cezaevi yaşamından sonsuz bilinmeyenli bir ortama çıkmanın hiç çekici gelmeyen bir tarafı vardı.”

Hüseyin K. Hapishaneden çıktıktan sonra sanki yanılmadığını anlamış gibi,

“… insanlar, cezaevinde kaldığınızı ve süresini öğrenince, bir biçimde size artık eskisi gibi bakamıyor, doğal davranamıyorlar. Bir yığın önyargının devreye girdiğini hissediyorsunuz.”

Alıntıladığımız bu tepkileri yan yana getirdiğimizde çok haklı olarak, her eski mahpus, “Çıkarın beni bu dışarıdan!” diyor. Birebir görüşmelerimizde yaşamak istemedikleri dışarıyı anlattılar.

Hapishane sonrası yaşamlarında çoğunluk olarak görünen bazı rahatsızlıklarından da bahsetmek gerekir. 100 eski mahpusla yaptığımız görüşmelerde öne çıkan rahatsızlıkları şöyle sıralamak mümkün,

100 eski mahpustan 90’ı tekrar işkenceye maruz kalma kaygısı taşıyor.
Uzun yıllar mahpus kalmışlarda her 100 kişiden 80’i, mide ve bağırsaklarından rahatsız. Siyasi davalardan mahpus kalmışlarda bu oran daha yüksek.
100 eski mahpustan hemen hemen tümünde gelecek kaygısı var. Dışarıda kendilerini en çok düşündüren şeyin bu olduğunu söylüyorlar. Hiçbir ekonomik güvencelerinin olmaması birinci kaygıları.
100 eski mahpustan 90’ınde unutkanlık var. Bu oran uzun süre mahpus kalmışlarda daha yüksek.
Eski mahpusların % 70’i ilişkilerde diyalog kuramama sorunu yaşıyor.
Görüşme yaptığımız 100 eski mahpusun nerdeyse tamamı uyku bozukluğu sorunu yaşıyor.
Eski mahpusların hemen hemen tümü dışarının duyarsızlığından yakınıyor. Bunun sonucunda kırgınlık kalıcı bir refleks olmuş adeta.
Günlük yaşamda sürekli bir yorgunluk hali tümünde rastlanan bir başka rahatsızlık.
Dikkat dağınıklığı: Karşıdaki kişiye veya bir işe yeterince odaklanamama durumu yaşanan sıkıntılardan birisi.
Kendine güvensizlik: Tıpkı taşradan şehre yeni gelmiş bir insanın psikolojisi ile hareket etme. Bunun biraz daha ilerisi, kendini kanıtlama gereksinimi duymak.
Dil sorunu: Dilbozumu diyebileceğimiz bu durum daha çok sol siyasi davalardan hapis yatmış eski mahpuslarda yaşanıyor. İçerde kullandığı dille dışarıdaki dilin uyuşmadığına tanık olmak. Örneğin demokrat ifadelendirmesi hapiste solcu eski mahpus için hakaret olurken, dışarıda bir övgü olması gibi.
Başarısızlık kaygısı: Hayata bir daha tutunamama ve başarılı olamama endişesi. Bir çok eski mahpusun ortak rahatsızlığı olarak ifade edilebilir.
Hapishane korkusu: Tekrar hapishaneye girme korkusu. Bunun bilinçaltındaki karşılığı dışarıdan korkmak. Diğer bir anlatımla dışarıya dönük özgürlük beklentisinin boşa çıkması.

Eski mahpuslarla görüşmelerimizde dikkatimizi çeken şeylerden biri de şu oldu; Sağlık sorunları yaşayanların büyük çoğunluğu çıktıktan sonra dışarıda ne tıbbi, ne de psikolojik destek alabilmiş. Sigortalı olmadıklarından hastanelere gidemiyorlar. Sayıları az da olsa İnsan Hakları Vakfı’na başvuranlar var. Bunlar daha çok siyasi davalardan hapis yatmış olanlar. İnsan hakları vakfının eski mahpuslara desteği, işkence tedavisi ile sınırlıdır. Bu desteğin ne kadar önemli

olduğu tartışılmaz. Ama eski mahpusların işkence tedavisinden daha kapsamlı yaşamsal sorunları var. Örneğin % 30’unun hapisten çıktıktan sonra gidecek bir evi adresi yok. Ve bunların tümü işsiz, hepsinin yeniden istihdama ihtiyacı var. Tüm bunlar düşünüldüğünde eski mahpuslardan oluşan bir işsizler ve kimsesizler topluluğu ile birlikte yaşadığımızı unutmamalıyız. Eski mahpusların daha başka sorunları da var. Büyük çoğunluğu hapishaneye dair bir şey duymak ve hatırlamak istemiyor. Birebir görüşmelerimizde beni en çok düşündüren şey bu oldu. Travmaları bol olan geçmişle yüzleşmek istemeyen bir eski mahpus gerçeği var. Eski kadın mahpuslarda bu korku ve kaygı çok daha fazla yaşanıyor. Eski mahpuslar kitabını hazırlarken bu gerçeğin farkına vardım. Bazı eski kadın mahpuslardan geçmiş deneyimlerini bizimle paylaşmalarını istedim. Hapishaneli bir geçmiş üzerine konuşmak yazmak istemeyen bir tepkiyle karşılaştım. “Oraya ait bir şey konuşmak istemiyorum” diyenler oldu. Hapishaneli bir geçmişle yüzleşmenin kolay olmadığını biliyorum. Ama bu geçmişle kaçarak, saklayarak hayata tutunmanın daha bir zor olacağının bilinmesi gerekiyor.

Kamu ve Özel Sektörde Eski Mahpusların Durumu

Bilinen genel ceza hukukunda bir mahpusun topluma yeniden katılımı süreci hapishaneye girdiği andan itibaren başlıyor. Hapisten çıktığı andan itibaren de sona ermiyor. Özellikle uzun süre mahpus kalmış kişilerin hapishane sonrasında mutlak anlamda yardıma ihtiyacı vardır. Bir çok ülkede eski mahpuslara bu yardımı yapan devlet ve sivil toplum kuruluşları bulunmaktadır. Kanada’da “İş Bulma Kurumu” ve “Şartla Salıverme Ulusal Komisyonu”, İngiltere’de “Merkezi Patronaj Derneği”, Danimarka’da “Danimarka sosyal Koruma Kurulu”, İtalya’da “Sosyal Koruma Servisi”, Fransa’da “Salıverilmiş Suçlulara Yardım Komitesi”, ABD’de ise, ilk defa 1776 yılında kurulmuş olan “Mahkumlara Yardım Dernekleri” hapishaneden yeni çıkanlara yardım faaliyetlerini yürütmüşlerdir. Türkiye’de ise eski mahpuslara yardım faaliyetlerinin tarihinin çok eski olmadığı anlaşılıyor. Türk ceza hukukunda bu konuya ilişkin ilk mevzuatın 1941 tarihli Ceza ve Tevkif Evleri Nizamnamesinin 61/e maddesinde; “Cezaevi Komisyonu azaları, Cezaevinde iyi hal ile cezasını ikmal edip tahliye edilen mahkumların serbest hayatta faydalı bir şekilde yaşamalarını temin için bilgi ve sanatları dahilinde bir iş bulmalarına yardım eder” hükmüne yer verilmiştir. Kanun ve tüzüklerde böylesi bir hüküm olmasına rağmen günlük yaşamda ne kadar işlevsel olduğunu bilemiyoruz. Çünkü kanunda yardım hükmü denilmiştir ama bu yardımın ne olacağı belirtilmemiştir. Daha sonraki dönemlerde eski mahpusların topluma katılımı konusunda özel sektöründe yeni kanunlar çıkartılarak yükümlülük altına alındığını görüyoruz. 1971 tarih ve 1475 sayılı iş kanunu (m.25/b) ve daha sonra 1987 tarihli Eski Hükümlülerin İstihdamı Hakkında Tüzük (m.4) kabul edilmiştir. Adı geçen kanun ve tüzüğün ilgili hükümlerine göre; “İşverenler, elli ve daha fazla sürekli işçi çalıştırdıkları iş yerlerinde, %2 oranında eski hükümlüyü, mesleklerine uygun işlerde çalıştırmakla yükümlüdürler” Bu yükümlülük yine işverenlerin hükümete baskıları sonucu 26/05/2008 tarihinde özel sektörden zorunluluk olmaktan çıkartılmıştır. Bir çok ülkede, özel sektör daha fazla teşvik edilirken, Türkiye de bu yükümlülüğün özel sektörden kaldırılmasını anlamak akıl işi olmasa gerek. İşyerlerinde eski mahpus çalıştırmamak için para cezaları ödeyen bir işverenler sınıfından söz etmek mümkündür. Hükümet özel sektördeki %2’lik eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğünü kaldırarak işverenleri ödüllendirmiş oldu. Kamudaki %2’lik, Eski mahpus çalıştırma zorunluluğu devam ediyor ama bu %2’lik oran eski mahpusun istihdam sorunlarına yetersiz kalmaktadır. 2010 verileri bu kaygılarımızı doğrulamaktadır. İŞ-KUR’a iş başvurusunda bulunan eski mahpuslardan çok büyük bir kısmı eli boş dönmektedir. Beş büyük ilde yaptığımız veri çalışması sonucu durum şudur;

İstanbul’da 2010 yılında İŞ-KUR’a, iş başvurusu yapan 517 eski hükümlüden ancak 154’ü işe alınmıştır.

Ankara’da ise 351 başvurudan 71’i işe alınmıştır.

İzmir’de 258 iş başvurusuna rağmen ancak 61 kişi işe yerleştirilmiştir.

Adana’da 186 iş başvurusu yapanlardan 33’ü işe yerleştirilirken,

Diyarbakır’da 136 kişiden ancak 22’si işe yerleşebilmiştir.

Görüldüğü gibi Eski mahpusların İŞ-KUR başvurularının büyük çoğunluğu sonuçsuz kalmıştır. Son yıllarda kamuya çalışan alımlarında bir azalma olduğu da düşünüldüğünde, önümüzdeki dönemlerde Eski mahpusların istihdam sorunları kat be kat artacaktır. Kaldı ki kapılarını açmış eski mahpusları bekleyen bir kamu kuruluşlarının varlığından da bahsedemeyiz. Kamu kurumları Eski hükümlü alımında güvenlik gerekçesini bahane ederek ayrım

yapabilmektedir. Örneğin, Eski hükümlünün herhangi bir sınırlama olmaksızın kamuya ait işyerlerinde çalıştırılmaları esastır denilmiştir ama kamu güvenliği ile ilgili hizmet üreten işyerlerinde eski hükümlü çalıştırılmamaktadır. Bunun için, ‘Adalet, Milli Savunma, İçişleri ve Milli Eğitim bakanlıklarının görüşleri alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından tespit edilir.’ Şartı getirilmiştir. Devlet kurumlarında Eski mahpuslar için açılmış bir beyaz sayfadan söz edemeyiz. Eski mahpuslara şüphe ile yaklaşan bir devlet algısından söz etmek mümkündür.

Devletin Bulduğu çözüm: Koruma Yardım Kurulları

Koruma yardım kurulları 2005 yılında çıkarılan 5402 sayılı Denetimli Serbestlik Yardım Merkezleri ile Koruma Kurulu Kanunu kapsamında kurulmuştur. Kuruluş amacını, yeniden suç işlemenin önlenmesi ve suçtan zarar görenlere zararın telafi edilmesi olarak tarif ediliyor. 2005 yılında İngiliz hukuk sistemindeki ‘Probation’* (Dipnot: denetimli serbestlik, şartlı geçiş) kavramı temel alınarak 5237 sayılı TCK ile yasada yer almıştır. Başsavcılığa bağlı olarak, Çocuk Denetimli Serbestlik, Yetişkin Denetimli Serbestlik ve Koruma Yardım Kurulları şeklinde faaliyetlerini sürdürmektedir. Türkiye genelinde 134 merkezi bulunuyor. Biz de dernek olarak İstanbul Merkez Şubede kurulun sivil toplum örgütü üyesiyiz. Koruma kurullarının üye profiline bakıldığında üyelerinin sayısal çoğunluğunu kamu kuruluşlarının oluşturduğu görülecektir. Türkiye’de 134 merkezde 2184 üyeden 1490’ı kamu kuruluşlarından ( Belediyeler, Milli Eğitim Müdürlükleri, İlçe Kaymakamlıkları, Devlet Bankaları, İş ve İşçi Bulma Kurumları, vb.) oluşurken 694’ü sivil toplum örgütü ve işveren örgütlerinden oluşuyor. Bu tabloya göre, koruma kurullarında sivil toplum temsilcilerinin zayıf olduğunu söylemek mümkündür. İller özeline bakıldığında sivil toplum kuruluşlarının bu kurullardaki sayısal azlığı dikkat çekiyor.

Koruma Yardım Kuruluna Kimler Nasıl Başvurabilir?

Koruma Yardım Kurullarına cezasını tamamlamış, her Eski hükümlü başvurabiliyor. Eski hükümlü yasal yönetmeliklerde şöyle tarif ediliyor; Bir yıldan uzun süreli bir cezadan veya Devlet memuru olmaya engel bir suçtan hüküm giyenleri, cezasını infaz kurumlarında tamamlayanları, cezası ertelenenleri, koşullu salıverilenleri, özel kanunlarda belirtilen şartlardan dolayı istihdam olanağı bulunmayanları ve ömür boyu kamu hizmetlerinden yasaklı bulunanlara Eski Hükümlü denir. Bu vasıfları taşıyan her eski hükümlü bulunduğu ilin şubesine başvuru yapabiliyor. Kurula iş ve yardım talebinde bulunacak Eski hükümlü şu evrakları eksiksiz hazırlayıp kurula sunması gerekiyor; Kısa bir özgeçmiş, Dilekçe, İkametgah belgesi, Eski hükümlü belgesi, Sabıka kaydı, Nüfus Cüzdanı fotokopisi, Vukuatlı Nüfus kayıt örneği, İki adet fotoğraf, varsa diploma ya da sertifika vs. Koruma kurullarının evrak merkezli bu bürokratik işleyişinden yorulan bazı Eski mahpusların daha işin bu aşamasında kurula başvurmaktan vazgeçtiklerine tanık olduk. Hapishaneden yeni çıkmış evi adresi bulunmayan bir Eski mahpustan ikametgah adresi istemek ne kadar gerçekçi olabilir üzerinde düşünülmesi gerekmektedir. Yukarda istenen belgeleri hazırlayıp kurula başvuran eski mahpus bir sonraki aşamada Kurul görevlisi uzman psikolog tarafından görüşmeye çağrılır. Uzman kendi görüşüyle birlikte eski hükümlü hakkındaki raporunu kurula sunar. Kurul üyeleri bu rapor üzerinden eski mahpusu değerlendirir. Kurul toplantıları her ilde ayda bir kez yapılır. Her kurul o ayın başvurularını değerlendirir. Koruma kurulları, kurula iş ve yardım talebinde bulunan eski mahpusun bu talebini yerine getirmekle yükümlü kılınmamıştır. Koruma Kurulunun eski mahpus için işveren kurumlara referans olmakla yükümlü kılındığını anlıyoruz. Özel sektöre ve kamuya yaptırım gücü bulunmayan bir kurul Eski mahpusların istihdamı gibi bir konuda ne kadar sonuç alıcı olabilir?

Koruma Yardım Kurullarının Durumu

Peki koruma kurulları işlevsel mi? Amacında belirtilen hedeflerine ulaşabiliyor mu? Saha çalışmalarımızda bu sorunun izini de sürdük. Genel olarak işlevsel olmadıkları anlaşılıyor. Daha iyi anlaşılması için verilere bakmakta yarar var. 2006’da tüm illerde faaliyetlerine başlayan kurulların 2006– 2011 Nisan toplam istatistiği şöyle:

Türkiye genelinde Koruma Kurullarına başvuran eski hükümlü sayısı 12630 iken, yardım yapılan ve işe yerleştirilenlerin sayısı 3056 kişi. Buna göre kurula başvuranların %30,92’si değerlendirilebilmiş. Tablodan iş ve yardım başvurusunda bulunanların %70’i eli boş dönmüş gözüküyor. Bu kurullardan eli boş dönen her eski hükümlünün dışarıda suç işleme potansiyeli taşımadığını kim inkâr edebilir. Daha önceki bölümlerde hapisten çıktıktan sonra yeniden suç işleyip tutuklananların (18 – 20 yaş) %70’inin 2 yıl içinde yeniden ceza aldıkları düşünülürse, koruma kurullarına iş başvurusu yapanların mutlak anlamda istihdam edilmesi gerekiyor. Koruma kurullarına yapılan iş başvurularının şehirler özelindeki durumu sorunu daha net göstermektedir. Buna göre;

Adana koruma kuruluna 2010 yılında toplam 23 eski hükümlü iş ve yardım başvurusunda bulunmuş, bunlardan ancak 5’ine iş bulunabilmiş.

Diyarbakır’da 2010’da 22 başvuru olmuş, burada da ancak 1 kişiye iş bulunabilmiş.

İzmir’de 17 başvuru olmasına rağmen işe yerleştirilen olmamış.

Mardin’de ise iş başvurusu yapan yok.

İstanbul Merkez Şubeye 2006- 2010 yılları arasında 126 başvuru yapılmış, bunlardan sadece 25 eski mahpusa iş bulunabilmiştir. İller bazında İstanbul’u olumlu örnek sayabiliriz. Burada bile her beş kişiden ancak biri değerlendirilebilmiştir.

Bu verilerin tümü bize, Koruma Kurullarının mevcut durumlarıyla işlevsel olmadığını, kuruluş amacına ulaşmada yetersiz kaldığını gösteriyor. Bu durum kurullardan birinin üyesi olarak ilk başta beni etkilemektedir. Her ay kurul toplantısına iş ve yardım talebinde bulunan eski mahpuslardan trajik yaşam öyküleri dinliyoruz. Kurula başvuranların büyük çoğunluğu ne iş olursa yapabileceğini söylüyor. Birçoğu 5-10 yıllık bir mahpusluğun ardından hayata tutunmak için “yeter ki iş olsun!” diyor. Buna rağmen büyük çoğunluğu kuruldan eli boş dönüyor. Peki bunlar kim? İstanbul koruma kuruluna 2006-2010 yılları arasında başvurmuş 100 eski hükümlünün profilini çıkardık. Bu 100 eski hükümlünün yaş ortalaması şöyle:

100 eski hükümlüden 50’si 20-40 yaş arası olurken, diğer 50 kişinin yaş ortalaması 40-60 arası değişiyor.

100 eski hükümlüden 60’ı evli, 5’i boşanmış, 35’i bekâr.

Eğitim düzeylerinin çok düşük olduğu anlaşılıyor.

100 eski hükümlüden 67’si İlkokul mezunu,

11’i Ortaokul,

8’i Lise,

3’ü Üniversite,

11’i İlkokul terk.

100 eski hükümlünün suç profili ise şöyle:

Cinayet %25

Uyuşturucu %20

Hırsızlık %15

Gasp %13

Dolandırıcılık %13

Yaralama %11

Siyasi davalardan %3

Ayrıca 100 eski hükümlüden 10’ü birden fazla suç işlemiş gözüküyor.

Koruma Yardım Kurulları Üzerine Görüş ve Öneriler

Yukarıdaki verilerden anlaşılması gereken şey, Koruma Kurullarının işlevsiz bir durumda olduklarıdır. Bu kurulların işlevsiz kalmasının önemli nedenlerinden birinin, koruma kurulu modelinin daha kurulurken sorunlu kurulmuş olmasında aranmalıdır. Nedir bu sorun?

Kuruluş amacına bakıldığında vizyonu ve misyonu alabildiğine kapsamlı ve iş yükünün ağır olmasına rağmen bu amaçlarına cevap olabilecek araç ve imkânlardan yoksundur. Eski hükümlü gibi sorunlu bir grubun topluma yeniden istihdamını amaçlamak ve görev olarak üstlenmek oldukça iddialı bir girişimdir. Böylesi bir soruna cevap olmak isteyen bir kurulun her şeyden önce bir bütçesinin olması gerekir. Bununla birlikte karar alıcı ve yaptırım gücüne sahip olması gerekir. Oysa koruma kurullarının ne bir bütçesi ne de yaptırım gücü vardır. Bunlardan yoksun bir adli kurulun işlevsiz kalacağını tahmin etmek zor olmasa gerektir. Kuruluşunda önemli misyonlar biçilen bu kurulların bütçeden yoksun bırakılması, bu kurulların işlevsiz kalmasının en önemli nedenlerden biridir. Bu durum koruma kurullarında görev yapan idari personelin atıl durumda kalmasına da neden olmaktadır.

Koruma kurullarının temel sorunlarından birisi de bu kurullarda görev yapan personelin ve kurul üyelerinin, eski hükümlü algısının sorunlu olmasıdır. Bu sorunlu algı, koruma kurullarının kuruluş amacıyla çelişen bir algıdır. Bu kurullara iş ve yardım talebinde bulunan eski hükümlülerin suç durumları, kurul üyelerini olumlu ya da olumsuz etkileyebilmektedir. Özellikle bu durum yüz kızartıcı suçlarda ve siyasi davalardan hüküm almışlarda belirgin biçimde ortaya çıkmaktadır. Böylesi bir eski mahpus algısının ayrımcılığa yol açtığını söylemek mümkündür. Özellikle siyasi davalardan hapis yatmış eski mahpusların İstanbul gibi bir şehirde 100 kişiden 3 kişi ile sınırlı kalmış olmasının altını çizdiğimiz bu sorunlu algıyla ilgili olduğunu düşünüyoruz. Siyasi eski mahpusların da koruma kurullarına mesafeli durduklarını gözlemledik. Koruma kurullarıyla eski siyasi mahpuslar arasında gergin, dışlayıcı bir denge var. Mevcut durumda devlet kurumlarından beklenti içinde olmayan bir eski siyasi mahpus topluluğu var dışarıda. Koruma kurulları güvenlik tedbirleri kaygısıyla soruna yaklaşırken, siyasi mahpusların yaklaşımı siyasi ve ideolojik bir tutum olarak tarif edilebilir. Aradaki bu sorunlu algı ve sıkıntılı geçmişi telafi edecek bir dengenin tutturulması gerekmektedir.

Koruma kurullarının kuruluş amacına bakıldığında, güvenlik kaygısı ve tedbirlerinden yola çıkıldığı anlaşılıyor. Kurul amaçlarını şöyle tanımlamış;

- Kamu güvenliğinin sağlanmasına hizmet etmek;

- Mağdura verilen zararın giderilmesi;

- Eski hükümlünün tekrar suç işlemesini önlemek;

- Toplumla iç içe olan eski hükümlüleri yeniden topluma kazandırma çalışmalarına destek olarak ceza infaz kurumlarının yoğunluğunu azaltmaktır.

Görüldüğü gibi, bu amaçlar, kamu güvenliğinin sağlanmasına yönelik kaygılarla tanımlanmıştır. Eski hükümlülerin topluma yeniden katılımı, ceza infaz kurumlarının yoğunluğunu azaltmak amacı taşımamalıdır. Bu tür

tanımlama biçimleri, eski hükümlü gibi kırılgan bir grubu dışlayan tanımlamalardır. Uzun yıllar hapisliğin ardından bir insanın toplumla yeniden buluşmasının gerekçesi, ‘kamu güvenliğinin sağlanması ve ceza infaz kurumlarının yoğunluğunun azaltılması’ olmamalıdır.

Koruma kurullarının üye bileşenlerine bakıldığında çoğunluğunu kamu kuruluşlarının oluşturduğu anlaşılır. Türkiye genelinde 2184 üyeden 1490 üye kamudan, 694 üye ise sivil toplum kuruluşlarından gelmiş bulunuyor. Sivil toplum örgütlerinin kurullarda sayısal azlığı, kurulların işlevsel olmamasında bir başka önemli etkendir. Eski hükümlülerin topluma yeniden katılımı denilen şey, gerçekte sivil toplumun sorunu sahiplenmesinden geçmektedir. Toplumun dışladığı eski mahpus grubunun sivil toplum örgütleri tarafından sahiplenilmesi ve sorunun çözümünde etkin olması gereken bu örgütler, mevcut durumlarıyla kurullarda yeterince temsil edilememektedir. Kamu kuruluşları, bu kurullarda yasayla yükümlü bulunurken, sivil toplum örgütleri bu kurulların gönüllü üyeleri olmaktadırlar. Biz burada olması gerekenlerden bahsederken, kurullardaki mevcut duruma bakıldığında, sivil kurumların etkin olmadıklarını görüyoruz. Birkaç il özelindeki kurul üyelerinin bileşenlerine bakacak olursak, Adana koruma kurulunun 19 üyesinden sadece 2’si sivil toplum örgütü üyesidir. Antalya’da 24 üyeden 6’si, Diyarbakır’da 16 üyeden 5’i, Denizli’de 16 üyeden 1’i, İstanbul merkez şubede 49 üyeden, 7’si sivil toplum üyesi olurken, İzmir ve Mardin koruma kurullarının sivil toplum üyesi bulunmuyor. Bu tabloya göre Koruma Kurullarının üye bileşenlerini gözden geçirmesi gerekmektedir. Mevcut durumlarıyla sivil olmaktan uzaklar. Adli bir makam görünümünden çıkarılması gerekiyor. Bir ülkede eski mahpusların toplumla yeniden buluşması denilen şey, geniş anlamda sivil toplumun sahiplenmesi ile mümkün olabilir ancak.
Koruma kurullarına hakim olan anlayış bürokratik kamu anlayışıdır. Özellikle kamu kuruluşu temsilcisi üyeler, kurulun amaç ve hedeflerini anlamaktan uzaktırlar. Kurul toplantılarına gelmekle yükümlü bulundukları için katılıyor izlenimi vermektedirler. Kurula iş ve yardım talebinde bulunan eski mahpusun bu kuruldan eli boş dönmesi halinde devlete ve topluma birçok bakımdan bir bedeli olacağı gerçeği göz ardı edilmektedir.
Koruma kurullarının hapishane ayağı eksiktir. Tahliye sonrası eski mahpusun ihtiyaç duyacağı yardımı sağlayacak kuruluşları bulmak ve bunlarla teması sağlamak hizmeti hapishane personeli yöneticisine ait olmalıdır.
Eski mahpusların toplumsal yaşama katılımı yönünde Koruma Kurullarının hükümlüye psiko – sosyal destek sunması gerekir. Ancak koruma kurullarında bu ihtiyacı karşılayabilecek klinik merkezlerin olmaması önemli bir eksikliktir. Uzun yıllar hapis olmuş bir insanın dışarıya hemen uyum sağlaması kolay olmamaktadır. Oluşturulacak rehabilite merkezleri bu dışarıya uyumu sağlayabilecek bir ara denge noktası olabilir.
Hapishane sonrası eski mahpusa sağlanacak imkanlar, kalacak bir yer, iş ve asgari ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla para yardımı olmalıdır. Bu yardımlardan yoksun biri, dışarıda yeniden suç işleme potansiyeli ile karşı karşıya bırakılmış demektir. Koruma kurulları bu tedbirleri üstlenebilecek bir işlevselliğe kavuşturulmalıdır.

Mahsus Mahal Derneği

Yönetim Kurulu Başkanı Aytekin Yılmaz

KAYNAKLAR

Adalat Bakanlığı CTEGM

Adalat Bakanlığı Denetimli Serbestlik Daire Başkanlığı

İstanbul, İzmir, Adana, Diyarbakır, Mardin Denetimli Serbestlik Şube Müdürlükleri

Türkiye İş Kurumu İstastikleri

Mahsus Mahal Derneği

Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği

Türkiye İnsan Hakları Vakfı

Where does the KCK Convention stand within the context of civil society?

2011-12-17T12:35:00.005+02:00

Published at Today's Zaman, 15 December 2011, p.14

The Kurdish Communities Union (KCK) and a series of recent arrests have been under the spotlight in Turkey for a while. Undoubtedly, those who favor democracy and freedom dream of a country where writers and academics are not jailed.

However, the current reactionary approach of the opposition or dissidents, which relies on the paranoia of “you are next” in the process of arrests, makes an indirectly positive reference to the KCK phenomenon. However, it is essential to subject this phenomenon to a critical analysis through the text of the KCK Convention, and it is also necessary to conduct this analysis by focusing on the convention’s text and relying on an anti-violence and anti-militarist position. It is apparent from the preamble of the convention drafted by Abdullah Öcalan that the KCK Convention, which entered into effect on March 20, 2005, adopts an approach of democratic confederacies. The main emphasis of the convention, which argues for a free and equal union of all peoples without any discrimination, is a horizontal organizational model as opposed to the nation-state model. The preamble also refers to an ecological community model. Likewise, notions like social gender and women’s freedom are frequently stressed in the text. In this current form, the KCK Convention presents a theoretical transformation for the Kurdistan Workers’ Party (PKK) that has been inspired by present time socialist movements: a socialist stance that encompasses cultural and environmental rights instead of the Marxist class struggle.

The KCK Convention is not isolated from the overall PKK organization. Article 36 explicitly states that the PKK is the ideological wing and branch of the KCK system. The striking contradiction in the text of the convention strongly appears at this point. The KCK refers to itself as close to some sort of anarchism in the form of a stateless and horizontal organization, whereas the articles pertinent to the PKK suggest that the case is extremely different. Whoever works within the KCK system is obligated under the convention to consider the ideological and ethical criteria of the PKK. Under the same article, the PKK is referred to as responsible for implementing the philosophy and ideology of the leadership. The text, which argues that the KCK is not a hierarchical structure or organization, also makes strong reference to leadership. Article 11 openly states that Öcalan is the founder and leader of the KCK. The convention further notes that the institution and office of the leadership represent the entire people in all fields and refers to it as the final decision maker in the major issues pertinent to the people. The provisions that put emphasis on a leader, positioned as a supreme entity, in an allegedly stateless civil society organization is a plain contradiction.

The notion of citizenship
Another contradiction in the text is related to the notion of citizenship. Citizenship, in its modern sense, is a phenomenon associated with the nation-state model that appeared in the 19th century. The convention dismisses the nation-state model, but it also fails to offer an alternative to the notion of citizenship. By stating that whoever is born in Kurdistan is considered a citizen of the KCK, the text relies on the understanding of citizenship held in the modern nation-state. The most striking aspect of the citizenship discussion in the text stresses that those who commit the crime of treason will lose their status of citizenship. The convention notes that the Supreme Court of Justice and Kongra-Gel may approve the removal of citizenship rights. It is extremely problematic for a system that refers to the sacred nature of fundamental rights and freedoms and to a non-hierarchical model to rely on powerful judicial institutions vested in the power to execute all sorts of punishments without any checks in its endeavor of nation-building. This does not take the KCK to an anti-militarist and non-violent position. Quite the contrary, Article 32 of the convention, which states, “In case all peaceful methods are aborted, guerilla warfare based on uprising and revolt shall be considered,” justifies militarism and violence.

Another flaw in the KCK Convention that attracts attention concerns the relationship between ideology and society. Article 14 states that it is extremely important to prepare the community for ideological matters. Ideological training centers that will be established for the fulfillment of this goal will be responsible for theoretical studies and the ideological struggle consistent with the leadership’s priorities as well as for the training of personnel. The top-down approach of the KCK Convention becomes visible in this provision as evidenced by the training of the people accompanied by the teaching of a vague leadership line. This is not actually a current or fresh tendency. This emphasis, unique to the totalitarian regimes of the 20th century, seeks to instill the perception of an undisputable leader among the entire people.

Holding criticism against the political administration in reference to the KCK arrests represents a fairly superficial reaction. This attitude, which fails to criticize the KCK, ignores the convention’s repressive content and further leads to the adoption of a perception that the KCK is the civil society movement of the Kurdish people and that the arrests are a manifestation of the repressive state of the 1990s. It could be argued that with the KCK Convention, the PKK seeks a paradigm shift through the consideration of modern socialist movements and the spread of its “struggle for freedom” in the social sphere by relying on civilian resources. But these two goals bring about some contradictions. Despite the direct democracy discourse in the KCK Convention, the text states that the leader is given a special and undisputable place at the top of the pyramid and that society should be organized in reference to the leader.

Looking at social inequality
Marx and Engels uphold that the primary reason of social inequality is economic. For the emancipation of the repressed segments of society, they argue that the means of production should be seized. According to Antonio Gramsci, for a communist revolution, cultural hegemony should be maintained by the repressed over the dominant classes rather than the acquisition of the means of production. This hegemony may be maintained by a passive revolution along with a civil society movement instead of violent methods. The PKK makes reference to civilianization in the KCK Convention, and at this point, it gives the impression that it is eager to move the revolutionist method from the Marxist understanding to Gramsci’s conception of civil society. However, this seemingly civilian movement as spelled out in the convention justifies violence and militarism in some provisions, which state that guerrilla warfare may be waged under certain conditions.

In the preamble to the KCK Convention, Öcalan says that he has repeatedly noted that there was revolt wherever there was power, also calling for insurgency against the state. It should be noted that it is not Öcalan who originally made this remark. Michel Foucault stated this about three decades ago, but in a fairly different context. According to Foucault, the state is not the only source of power. An organization seeking to organize the masses around an absolute leadership and designing a system for this may emerge as a power mechanism. It is visible that the KCK Convention is designed as a means to achieve power. According to Foucault, revolt or resistance is staged against all kinds of powers and resistance is a civilian movement. It could therefore be expected that the KCK, which is trying to manipulate the perceptions of the Kurds in Turkey, faces resistance.

The KCK Convention implies that it serves as the constitution of the Kurds. In its modern sense, a constitution is a bill of rights addressed to the citizens. However, the KCK Convention, instead of offering rights for the Kurds, defines the citizens as sub-actors in a system dominated by a leadership. Once the dynamics of this system become effective and influential, the insurgency referred to by Öcalan may go against its own focal point of power like a boomerang. From this perspective, a recent campaign launched by Kurdish youth against the PKK, “Ser navê min nekuje” (Do not kill on my behalf), is pretty meaningful. Today, the Kurds are well equipped to stage a civilian resistance against all types of repression through their political parties and civil society organizations. They do not need a social contract that has failed in its claim of change, includes many contradictions and tends to rely on militarism and violence. The PKK, with the KCK Convention, escalates tension and promotes marginalization within society. However, the Kurds need to take the side of life in the process of making a new constitution and contribute toward the attainment of peace. They need to get rid of the hegemony of “leadership” and adopt a constructive critical approach towards the Justice and Development Party (AKP), which has acted as the representative of the silent majority and taken bold steps in the promotion of the democratic rights of the Kurds.

Aylak Adam ve Anayurt Oteli’ne Psikanalitik Yaklaşım: Atılgan’ın Oidipal Roman Kişileri Olarak C. ve Zebercet

2011-12-17T00:41:00.001+02:00

Nota Bene Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 2, Temmuz 2009'da yayınlandı.

Giriş

Psikanalizin kurucusu Avusturyalı nörolog Sigmund Freud, William Shakespeare’in Hamlet, Wilhelm Jensen’in Gradiva, Wilhelm Hoffmann’ın Sandman adlı eserleri üzerinden gerçekleştirdiği metin incelemeleriyle psikanalitik edebiyat eleştirisi tekniğinin ilk uygulayıcısıdır. Sigmund Freud’un klasik psikanaliz teorileri, 20. yüzyılın ortalarında Fransız düşünür Jacques Lacan tarafından yapısalcı bir yol haritasıyla yeniden yorumlanmıştır. Akademik çevrelerce Freud’a yeniden dönüş olarak tarif edilmiş olan Lacancı psikanaliz, geliştirdiği yeni öğretilerle psikanalitik edebiyat metni incelenmesine farklı boyutlar katmıştır.

Psikanalitik edebiyat eleştirisi metin üzerinde neyi ele almayı amaçlamaktadır? Terry Eagleton’a göre bu sorunun dört yanıtı mevcuttur; psikanalitik edebiyat eleştirisi eserin yazarını, içeriğini, biçimsel yapısını ya da okuru nesne olarak alabilir. Oluşturduğu edebiyat incelemelerinde yazarın metinde sunduğu bilinçdışındaki semptomlarını incelemeyi esas alan Freud’a göre yazar bir nevrotiktir (2004, s. 218-219). Berna Moran, psikanaliz ve eleştiri başlıklı makalesinde, Freud’un sanatçıya bakış açısının altını çizer: “Onur, zenginlik, ün kazanmak, yükselmek ve kadınların sevgisini elde etmek ister, ama bu zevklere ulaşma aracından yoksundur. Böylece o da, özlemi yerine getirilmemiş herhangi biri gibi gerçeklikten uzaklaşarak bütün ilgisini ve libidosunu isteklerinin hayal dünyasında yaratılmasına aktarır.” (2000, s. 151-152) Ayrıca Moran’a göre bir yazarı yazmaya iten etken, eğer onun bastırılmış dürtülerinden kaynaklanmaktaysa, bu bastırılmış dürtüler ne yapıp edip yazarın ortaya koyacağı edebiyat metninde kendine yer bulur (2000, s.152). Bilinçdışına ulaşabilen ve onu güçlü bir yaratıcılık ve estetik bağlamda iyi kotarılmış dilsel anlatımla ortaya koyabilen yazar ile ruh hastası arasında fark yoktur. Freud bu noktada bir yandan başarılı yazarı ruh hastasıyla denk tutarak onu aşağılar gibi görünürken, esasında onun bu fikri, yazarı üstün insan olarak tanımlayan Romantizm akımı tandansını muhteva etmektedir. Jensen’in Gradiva adlı eserini yorumlarken Freud, bir sanatçı olan Jensen ile bir bilim adamı olan kendisinin, insan aklının işleyişi üzerine aynı sonuçlara ulaşmış olmasını iki şekilde yorumlar; birincisi, ulaşılan ortaklık, varılan yargının doğruluğunu kanıtlar, ikincisi; edebiyat ve bilim karşılaştırması dahilinde, iyi bir sanatçı (yazar), bilim adamından üstündür çünkü hiçbir bilimsel veri sayesinde ortaya konmamış olan çıkarımlarını, yalnız ve yalnız bilinçdışına ulaşabilerek gerçekleştirmiştir (1959, s. 91-92).

Bu makalede roman incelemesi yaparken, Freud’un yanı sıra Jacques Lacan’ın psikanaliz teorilerinden de faydalanacağım. Ayna evresi, imgesel-sembolik-Gerçek gibi teorize ettiği temel konseptleriyle Freudyen psikanalizi yeniden yorumlayan Jacques Lacan, Wright’ın da altını çizdiği gibi temel olarak Freud’un ego tanımı üzerine kurguladığı teorilerden esinlenmiştir (1998, s.100). Lacan’ın yapısalcı psikanaliz teorilerinin, psikanalitik edebiyat eleştirisine katkıda bulunduğu aşikardır. Bu yazımda, gerek Freudyen gerekse Lacancı öğretiler ekseninde, sanatçı-yazar Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam ve Anayurt Oteli romanlarının baş karakterleri C. ve Zebercet üzerinden psikanalitik bir inceleme sunmaya gayret ederken, bu uğraş çerçevesinde Terry Eagleton’un ortaya koyduğu psikanalitik edebiyat eleştirisinin dört esas yönleniminden biri olan, eserin içeriğini temel alacağım.

Yusuf Atılgan’ın 1959 senesinde yayınlanan romanı Aylak Adam’ın C.’sini, olay örgüsü boyunca içsel karmaşıklıklarla donanmış sürekli bir arayış içerisinde görmekteyiz. C., babasından kalmış büyük miras sayesinde hiçbir maddi sıkıntısı olmayan, dolayısıyla herhangi bir iş kolunda çalışmayan, romanda anlatılan yaşam kesiti dahilinde çeşitli cinsel partnerlere sahip olmuş, cinsel açlığı yokmuş gibi görünen fakat yine de sürekli kendisiyle çatışan bir halde yaşamına devam etmektedir. Sigmund Freud, tarih boyunca erkeklerin, medeniyetin yükünü omuzlarında taşıma sorumluluğundan ötürü, seksüel enerjilerinin bir kısmını sosyal alana yönlendirmek zorunluluğunda kalmış olduklarından bahsederken, bu noktada sosyal anlamda var olabilmek adına cinselliklerinden yapmış oldukları fedakarlığın altını çizer (1961, s. 59). Kendisini sosyal mekanizmalardan dışlamış halde yaşayan C.’nin, medeniyetin devamlılığı uğruna böyle bir girişimde bulunduğu söylenemez, ne var ki C. cinsel anlamda da bir türlü tatmine ulaşamamaktadır. Düşüncemiz şudur ki, onun bu noktadaki tatminsizliği, erken gelişim döneminde Oedipus Kompleks ekseninde cereyan eden bir takım psikolojik deneyimlerden kaynaklanmaktadır.

Romanın anlatıcısı C. değildir, fakat biz okuyucular olay örgüsüne C.’nin bakış açısıyla tanıklık etmekteyiz. Romanın başından itibaren C.’nin babasına yönelik olumsuz ifadeler ihtiva eden, kimi karşılaştırmalı olan düşüncelerine rastlamaktayız: “...Ama o yapamıyordu; soymayacaktı kadını. Sağ bacağını büküp dizini kaşıdı. Babasına benzemekten korkuyordu.” (s.12), “ “Baban sandım seni. Sizin evde hizmetçiydim ben. Tıpkı baban gibisin. Bir bıyıkların eksik.” “Defol, babama benzemem ben.”” (s.22) Baba figürünün gerek C. tarafından gerekse roman anlatıcısı tarafından vurgulanmasının esas sebebi olay örgüsünün ileriki bölümlerinde ortaya konmaktadır. C.’nin tanımadığını söylediği annesi o bir yaşındayken ölmüştür. Annesini kaybeden C. bakıma muhtaçtır ve bu ihtiyacını Zehra teyzesi ona sağlamaktadır. Bir gün C.’nin babası eve gelir ve Zehra teyzesiyle tensel temas kurmaya çalışır. Teyzesi karşı çıkmamaktadır, bu sırada C. kapı aralığından onları seyretmektedir. Babasının Zehra teyzesinin bacaklarını okşadığını gören C. hiddetlenir, odasından fırlar ve babasının üstüne yürür. Babası ise C.’nin bu hareketi üzerine onun kulağına yapışır ve uyguladığı şiddet ile yırtılmasına sebep olur.

Bahsi edilen sahneyi psikanalitik olarak açıklamadan evvel C.’nin zaman zaman dillendirdiği iki sözcükten bahsetmenin faydalı olacağı kanısındayım. Bunlar “bacak” ve “kulak”tır. “Yeniden yürümeye başladıkları zaman hep onun bacaklarına bakıyordu. Babası da öyleydi. Üstelik bıyıklarını burardı. Kulağını kaşıdı.” (s.50). Roman boyunca C. çeşitli durumlarda kadınların bacaklarına bakmakta ve kulağını kaşımaktadır. C.’nin Güler ile olan ilişkisinde şu sahneye tanıklık etmekteyiz: “Önce bir sinemaya gidip iki saat, ıslak ıslak, deli deli öpüştüler. Sıcaktı. Yalnız bacaklarına dokunmuyordu. Neden ona her gelişinde bacaklarını da getirirdi? Hep böyle olurdu. Onları okşama, sıkma isteğiyle avcu karıncalanmaya başladıkça bir kulağı yanardı. Dokunamazdı.” (s.83) Görüldüğü gibi, bacak ile kulak organları arasında birbirini etkileyen bir bağlantı mevcuttur. C.’de oluşan bir kadın bacağına dokunma dürtüsü beraberinde kulağının yanmasını, kaşınmasını getirmektedir. Kulak kaşınması bu noktada semptomatik bir hüviyete sahiptir. Klasik psikanalitik edebiyat eleştirisi, yazarın bilinçli bir halde üretmemiş olması muhtemel bir edebiyat eserini incelerken, metin dahilinde “gizli” bir yapıyı deşifre etme uğraşındadır. İşte tam bu noktada bir edebi metin, “hasta” ile eş değerdir. Hasta nasıl çeşitli rahatsızlık belirtileri göstermekteyse, metin de keşfedilmeyi ve açıklanmayı bekleyen semptomlarla örülüdür. Öyle ki Aylak Adam’da metin dahilindeki semptomlar, aynı zamanda C.’nin semptomlarıdır. Bu eksende C.’nin semptomlarını ve onların C.’nin Oedipal kompleksiyle olan ilişkisini incelememiz gerekiyor.

Sigmund Freud’un teorize ettiği klasik psikanalizin temeli çocuğun Oedipal kompleksine dayanır. Özetle, erkek çocuk annesini kendisi için arzu eder ve bununla beraber babasını yok etmek ister. Bu esnada kastrasyon kompleksine tutulur; başta annesi olmak üzere bazı kişilerin penisi olmadığının farkına varır, bu yoksunluğun babanın bir cezası sonucu gerçekleştiğine kanaat getirir ve babasının kendisini de hadım ederek cezalandıracağı fikrinden ötürü ona karşı çıkamaz. Sonrasında annesine olan ilgisini bastıran çocuk, kendisini babasıyla özdeşleştirme temelinde (identification) bir savunma mekanizması geliştirir. Romana dönecek olursak, henüz bir yaşında annesini yitiren C. için Zehra teyzesi, annesinin yerine geçen ideal bir seksüel objedir. C. bu evrede Zehra teyzesiyle olan ilişkisinden cinsel haz almaktadır. Kapı aralığından babasının, teyzesinin bacaklarını okşadığını gören C., babasıyla çatışmaya girer. Babasının, cinsel objesini elinden almasına ve sahiplenmesine dayanamayarak, ona karşı çıkar. Bu karşı çıkışın sonucunda ise babası tarafından kulağı yırtılarak cezalandırılır. Bundan böyle C. babasının otoritesini kabullenmek zorundadır. Ne var ki C.’nin Oedipal kompleksi düzgün bir şekilde tamamlanamaz. Yaşamının ilerleyen dönemleri boyunca C., babasından kaçmaya, onun gibi olmamaya uğraşmaktadır. Pekala C. deneyim ettiği Oedipal çatışma sonucu, babasıyla kendisini özdeşleştirmiş midir, yoksa benliksel gelişimi, babasından tamamen kaçıp C.’nin farklı biri halinde var olmasını mı sağlamıştır? İşte bu sorunun yanıtı metin içindeki semptomlarda gizlidir.

C.’nin, sevgilisi Güler’in bacaklarına dokunma isteğiyle birlikte doğan kulağını kaşıma ihtiyacından zaten söz etmiştik. Bu noktada C.’nin kadın bacağı okşayarak cinsel haz alma dürtüsü, onu bilinçdışında etkisini hissettiren bir deneyime götürmektedir: C., aşık olduğu Zehra teyzesinin bacağını okşayan ve bu cinsel objeyi elinden alan babası gibi olmak istememektedir; onun için “kadın bacağı okşama” eylemi, sonunda cezalandırmayı getiren, masum olmayan, otoriter babasıyla özdeştir. Cezalandırılma ise kulak yırtılmasıdır; C. bir nevi “kastre” haldedir, babasıyla giriştiği Oedipal çatışma sonucu arta kalan yaralı kulak, onun her bacak okşama dürtüsünün akabinde ortaya çıkan, babasına benzememesi adına onu uyaran bir acı ile kendini belli etmektedir. Bu çerçevede C. babasını, yargılayan, sansürleyen, önleyen bir “süper ego” olarak kendi bilinçsizliğine yerleştirmiştir. Öte yandan, C.’nin gerçek hayatta babası gibi olmama isteğinden de söz etmiştik. Romanın sonlarına doğru Ayşe ile C. arasında gerçekleşen bir olay, semptomatik değişimin altını çizerek, C. ile babası arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlıyor olması açısından çok önemlidir: “...Çekine çekine elinin altındaki ılık bacağı aşağı yukarı okşadı. Kaşınmıyordu işte! Birden Ayşe’yi titreten bir telaşla ona sarılıp öptü. -Ötekiler yok! dedi. Unut hepsini. İkimiziz. Biz varız.” (s. 124) Roman boyunca C. ilk defa bacak okşarken kulağını kaşıma gereğini hissetmemiştir. C.’nin “ötekiler yok” deyişi esasında kendi içine yerleştirmiş olduğu baba figürüyle alakalıdır. Önceleri sürekli karşı cinsle olan ilişkilerinde süperego formundaki babası tarafından gözetlenmekte olan C., bu sefer kendisini, yalnızca “kendisiyle” beraber hissetmektedir. Slavoj Zizek, bilinçdışında var olan otonom-parsiyel nesneden kurtulmanın tek yolunun o nesneye dönüşmek olduğunu belirtir (2006). Bu açıdan ele alındığında, bahsi edilen sahnedeki dönüşüm, C.’nin bilinçdışında baba figürünün yok olmasıyla açıklanamaz; aksine C. babasının rolüne bürünmüştür. Öte yandan, C.’nin babası rolüne bürünüvermesine dair diğer bir klasik psikanalist bakış açısı ise şu şekilde oluşturulabilir: Bastırılan, mutlaka geri döner (return of the repressed). Sigmund Freud, yazar Jensen’in Gradiva’sını incelerken, unutmaya çalışılan ve bilindışına itilen nesnenin, bastırma aracı yahut yöntemiyle kişinin bilincine mutlak geri dönüş yapacağını anlatır (1959, s.34). Örneğin, aşık olduğu ve karşılık göremediği bir kadını unutmak için uyuşturucu kullanan bir erkek, kadını bilinçdışına ittiği çeşitli deneyimler yaşayabilir, ne var ki unutulduğu sanılan cinsel obje, uyuşturucunun erkeğin aklında yaratacağı bir fantazi ile geri dönebilir. Aylak Adam’ı da benzer bir biçimde okuyabiliriz. C. sürdürdüğü başıboş hayatında herhangi bir maddi sıkıntı yaşamamaktadır. Oysa C. geçim derdi olan biri olsaydı, kuvvetle muhtemeldir ki romanda anlatılan olay örgüsündeki gibi davranamaz, hayatta kalmak için para kazanmaya uğraşır ve şayet uğraşmaz ise de sosyal alanda tutunamayabilir ve romanda anlatıldığı gibi “aylak” bir adam olmaktan çıkardı. C., çocukluğunda geçirdiği Oedipal çatışma sonucu babası gibi olmamak isteğini, kendine bilinçli olarak seçtiği ve çizdiği “aylak” yaşam formunda gerçekleştirmişti. Ne var ki görülmektedir ki bu “aylak” yaşam formunun hayata geçebilmesindeki en önemli etken, C.’nin babasından kalan büyük mirası sayesinde ekonomik sıkıntı yaşamamasıdır. Bu anlamda C., babasından kaçmayı seçmişken, bunu esasında babasından arda kalan bir “nesne” (babasının serveti) ile gerçekleştirmiştir. Babasının serveti bir yandan onun “aylak adam” olmasını sağlamış, diğer yandan ise bastırılan ve kaçılan baba figürü ve rolü eninde sonunda gelip C.’yi bulmuştur.

Romanda C.’nin, klasik psikanaliz ile açıklamaya çalıştığım Oedipal çatışmasının ve metinsel semptomların yanı sıra, Lacancı psikanaliz öğretileriyle açıklanabileceğini düşündüğüm bir başka boyut daha mevcut: C.’nin Ayşe (A), B. ve Zehra (Z) ile bağlantılanan lineer ilişkisi. Yusuf Atılgan’ın ortaya koyduğu bu harfsel lineerliğin yazar tarafından bilinçli olarak kurgulanıp kurgulanmadığı tartışılabilir. Yan yana dizili bu harfler arasındaki ilişkiyi Lacancı psikanaliz ile şematik olarak açıklamaya çalışacağım. Jacques Lacan, çocuğun psikolojik gelişimini incelerken, bunu Freud’un teorilerinde söz ettiği evrelerin daha da öncesinden başlatarak ele alır. Lacan’a göre çocuk, altı ila on sekiz aylık arasındayken benliğinin erken uyanışını yaşar. Çocuğun bu dönemde deneyim ettiği ilk evre “imgeseldir” (imaginary). İmgesel dönemde çocuk, bedeninin bütünlüğünü kavrayamamış haldedir, düzgün hareket edemez, kaslarını oynatamaz, tam olarak dik duramaz. Bu dönem dahilinde çocuk Lacan’ın “ayna evresi” (mirror stage) şeklinde tabir ettiği durumla karşılaşır: Lacan’ın gestalt olarak ifade ettiği durumda çocuk aynadaki görüntüsünde kendisini bir bütün olarak algılar, hatta görüntüde kendi benliğinden de fazlasını görmüş olur (2004, s.4). İmgesel evre, insan psişesinde her an sabittir, ilerleyen dönemlerde varlığı fantazm formunda yürürlüktedir. Bu dönemde ego formasyonu kendini gösterir. Lacan’ın sözünü ettiği ikinci evre ise sosyal, kültürel, dilsel ağların yürürlükte olduğu ve Oedipus kompleksinin yaşanmasıyla birlikte geçiş yapılan “sembolik” evredir (symbolic). Anne, çocuk için bir “falustur” (phallus); iki yönlü bir ilişki dahilinde çocuk bir yandan annesini kendisi için bir cinsel obje olarak arzularken, diğer yandan annesinin yoksun olduğu falus olarak annesine ait olmak istemektedir. Kısaca, Oedipal dönemde annenin imkansızlığını gören çocuk, falus olma yönündeki arzusunu erteler ve sembolik evreye giriş yapar. Sembolik evrede noksanlık (lack) ve arzu (desire) bir arada bulunur. Sembolik evrede birey orjinal falusun yerine, objet a’yı yerleştirir; bu yer değişikliğiyle birey, fantazmatik çerçevede bir arzu objesi elde eder. (Lacan, 1978, s.112). Bu esnada birey, halen daha sembolik alandadır ancak imgesel evreden de etkileşimleri duyabilmektedir. Lacan’ın öne sürdüğü bir diğer evre ise Gerçek’tir (the Real). İmgesel ve sembolik evreler sonucu ortaya çıkan yaşanmış gerçeklik deneyimi, Gerçek içerisinde kendine yer bulamaz; Gerçek, sembolize edilemeyen, sembolizasyona direnen, keşfedilemeyendir. Lacancı psikanaliz çerçevesinde, Aylak Adam’daki harfsel lineerliğin tarifi şöyle gerçekleştirilebilir: Zehra Teyze, C.’nin imgesel evresinin esas nesnesiydi, benliğini tamam gören bir çocuğun falus olma niyetini yönlendirdiği kişiydi. C., Zehra teyzesine bağlılığı süresince ayna evresi dahilinde benliğini bütün sanmış, ego formasyonu şekillenmeye başlamıştı. Öte yandan Ayşe (A), C.’nin, Z.’nin yerine yerleştirdiği objet a idi ve sembolik sürecin ürünüydü. Son olarak B. karakteri, roman boyunca adı sıklıkla geçen fakat esrarengiz kişiliği C. tarafından bilinemeyen, keşfedilemeyen, tanımlanamayan, sembolize edilemeyen bireydir. Bu eksende aşağıdaki gibi bir şema oluşturulabilir:

Lacancı Psikanalize göre C.

İmgesel (Z.) = Ego formasyonu (C.) > Sembolik (A.)

Gerçek (B.)

Zebercet

Yusuf Atılgan’ın 1973 yılında yayınlanan Anayurt Oteli romanının baş kahramanı olarak Zebercet’i görmekteyiz. Yusuf Atılgan romanın başında okuyucuya detaylı bir şekilde otelin iç yapısını betimliyor. Özellikle otelin katları üzerinden romanın ilerleyen bölümlerinde anlatılan kurgunun psikanalitik açıdan simgelselliğinden bahsedeceğim. Ancak öncelikle bir roman kişisi olarak Zebercet’in deneyim ettiği Oedipal çatışmanın izlerini sürmemiz gerekiyor. Bu çerçevede olay örgüsü dahilinde yazar tarafından sunulan çeşitli ifadeleri gözden geçirelim.

Yazar odadaki iki havluyu anatırken, Zebercet ile babası arasında bir karşılaştırmaya gitmekte. Zebercet’in oteli işlettiği on senelik dönemde dokuz havlu ve iki çift terlik çalınırken, babasının otuz yıllık yöneticiliğinde yalnızca bir adet havlu çalındığını öğreniyoruz (s. 17). Roman anlatıcısı bu durumun sebebinin ne olabileceğini iredelerken, şöyle diyor: “... c) Babasının dış görünüşünde hırsızları yıldıran, korkutan bir hava olabilir. (Nedenlerin en çürüğü de bu olsa gerek: Eskiden iki-üç ayda bir İzmir’den otelin hesabını almaya gelen Rüstem Bey, Zebercet on altı yaşındayken, daha bıyığı bile yokken “Şıp demiş babasınınkinden düşmüş” dediydi.)” (s. 17) Bir başka yerde Zebercet, sinemada tanıştığı Ekrem’e kendisini tanıtırken, isminin Ahmet olduğunu söylüyor (Ahmet, babasının adıydı). (s.50) Benzer bir şekilde sokakta bir bankta otururken karşılaştığı yaşlı bir adamla sohbete giren Zebercet, ne iş yaptığı sorulduğunda, babasının bir dönem çalışmış olduğu nüfüs müdürlüğünden bahsediyor (s. 77). Bu eksende Zebercet’in sosyal ilişkilerinde, babası rolünde davranmaya gittiği gözlemlenmektedir. Diğer yandan, romanın henüz başında anlatıcı, “gecikmeli Ankara treniyle otele gelen kadının” kaldığı 1 numaralı odayı betimlerken, duvarda asılı duran, Zebercet’in babasının yıllar önce bit pazarından alıp getirdiği tablodan bahseder ve babasının Zebercet’e “..ben ölünce olur olmaz kimselere vermezsin bu odayı. Bir otelde böyle bir oda gerek.” deyişini okuyuya aktarır. (s.9) Baba figürünü benliğinde özümsediğini ortaya koyduğum Zebercet ise, bu odayı aşık olduğu kadına vermiştir. Roman boyunca itinayla koruduğu, kimsenin kalmasına izin vermediği oteldeki 1 numaralı odasına geri döneceğini ümit ettiği kadını elde edemeyen Zebercet intihar eder. Pekala, baba rolünü benliğinde özdeşleştiren Zebercet’in ölüm kararı ne ile açıklanabilir?

Freud’a göre, kendisine baba ile özdeşleştirerek bir edo ideal’i oluşturan çocuk, bu yöntemle Oedipus kompleksini bastırmayı amaçlamaktadır. Bu esnada, gerçekleştirilmiş savunma mekanizması kendisini, içgüdüsel dürtülerin rezervuarı olarak tanımlanan id ile karşıt bir pozisyona yerleştirir (1962, s.36). Böylelikle süper ego formasyonu meydana gelir. Klasik psikanalize göre id, sürekli içgüdüsel arzular öne süren bir vasıta iken, süper ego bu dürtüleri sansürleyen, yargılayan hatta imkansız gibi görünen ters emirler veren mercidir. Ego’nun görevi ise id ile süper ego arasında uzlaştırıcı misyon üstlenmektir. Freudyen psikanalize göre, Zebercet’in intihar etmesine giden süreç dahilinde, onun ego ideal’i olan babasının emrini yerine getirememiş olması büyük önem taşımaktadır. Zebercet, babasının vasiyeti olan odaya “layık gördüğü” kadını beklemiş, kadın ise bir türlü gelmemiş, Zebercet ise aşık olduğu kadının geri gelmeyişi üzerine, “yanlış yaptığını” farketmiştir. Öyle ki, babasının emrini yerine getirmemiş olmanın verdiği suçluluk duyugusu bilinçsizliğinde süper-ego’su tarafından sürekli olarak benliğine empoze edilen Zebercet, sonunda kendini öldürerek çoğu zaman irrasyonel ve abartılı yönlendirmeler yapan süper ego’nun emrini yerine getirmiştir. Ufak bir not: Bu durum, Oedipal çatışmalarının etkisinde, süper ego’nun akıl almaz emirleriyle intihara sürüklenen bir başka roman karakterini akıllara getirir. Franz Kafka’nın Yargı öyküsünün baş kahramanı Georg da, Zebercet’e benzer bir şekilde, süper ego’nun emriyle hayatına son vermiştir. Öte yandan, Lacancı psikanalizle düşünecek olursak, Zebercet “sistem” dışına çıkmış, suçluluğuyla yüzleşince yaşadığı travma sonucu egosu, onun gerçekten babasına iyi bir evlat olamadığını kabul ettirmiş ve Zebercet aynı Georg gibi Gerçek evreye bir anlık geçiş yaparak intihar etmiştir.

Bu kısmın başında Atılgan’ın romanında mevcut bulunan simgesel yapısallıktan bahsedeceğimizi söylemiştik. Bunu gerçekleştirebilmemiz için, metine biraz daha yoğunlaşırken, özellikle Zebercet’in, Ortalıkçı Kadın (Zeynep) ve Emekli Subay ile olan ilişkisine dikkat çekmemiz gerekiyor. Tavan arasındaki odada otelin kedisi ile birlikte yaşamakta olan ve romanın ilerleyen kısımlarında Zebercet tarafından öldürülen Zeynep, Zebercet’e kayıtsız şartsız boyun eğen bir cinsel obje görünümündedir. Zebercet bir yandan fantazmatik ögeler kurgular ve onların içinde aşık olduğu kadınla cinselliğini deneyim ederken, diğer yandan gerçek yaşantısında sahip olduğu tek cinsel obje olan Zeynep’le sevişmektedir. Gerçi bu eyleme sevişme demek bile güçtür çünkü Zeynep, Zebercet’e herhangi bir şekilde karşılık vermemektedir ve bu ilişkiden haz aldığı bile söylenemez. Ne var ki, yine de Zeynep, Zebercet’in dilediği gibi cinsel dürtülerini tatbik edebildiği bir cinsel objedir. Zeynep’le olan sevişmesinde Zebercet herhangi bir şekilde kendini bastırmamakta, kısıtlamamaktadır. Öte yandan, Lacancı psikanalize göre bir erkek, sembolik evresinde bir yandan cinsel objesinden haz almak isterken, diğer yandan sahip olduğu “falus” ile partnerinde eksik olan “penis” mahrumiyetini gidermenin yanı sıra onda penis dışında “eksik” (lack) olduğunu düşündüğü şeyi de tamamlamak ister (Lacancı psikanalize göre Falus = Penis değildir; Falus = Penis + Yoksunluktur (Lack)). Örneğin anne, penisten yoksundur, ancak onun sürekli çocuğun yanında yer almaması, baba ile vakit geçiriyor olması, çocuğun penisinden farklı olarak başka şeylerden de mahrum olduğunun göstergesidir. Bu noktada Zebercet, Zeynep’e haz sağlayamamaktan, onun “yoksunluğunu” dolduramamaktan ötürü kendini yetersiz hissetmektedir. Romanda bu noktada Zebercet’i, Zeynep’i öldürmeye iten iki etkenden söz edilebilir: 1) Freudyen psikanalize göre Zebercet’in kendini özdeşleştirdiği ve benliğinde bir ego ideal’i olarak yer edinmiş babasının varlığıyla hareketlenen süper-ego’su, cinsel dürtülerin filizlendiği id ile çatışırken, Zebercet’in cinsel dürtülerinin biriktiği rezervuara ket vurmasına neden olmaktadır. Zeynep yok olmalıdır. 2) Zeynep’in yoksunluğunu karşılayamadığını anlayan Zebercet’in benliği, sadistik bir dürtüyle Zeynep’e yaklaşırken, esasında “en iyi kadın ölü kadındır” söylemini tatbik etmektedir: Bu noktada Zizek, kadının arzusunun “mortifikasyonundan” bahsederken, erkeğin kadına sahip olmak, onunla cinsel ilişkiye girebilmek için kadını “mortifike” etmesi, onu ölü bir nesneye dönüştürmesi gerekliliğinin altını çizer. Zizek’e göre bu davranış, erkeğin libidonal ekonomisiyle yakından alakalıdır (2006).

Öte yandan romanda Zebercet’in, Emekli Subay ile giriştiği “rekabete” de dikkat çekmek gerekiyor. Zebercet, aşık olduğu kadın otelden ayrıldıktan sonra otele gelen Emekli Subay’a, onun arzu ettiği kadının kaldığı oda olan 1 numarayı değil, ikinci kat iki numaralı odayı vermişti. Emekli Subay’ın kadın ile bir bağlantısı olduğunu anlayan Zebercet, bu adamı kadını baştan çıkarmaya aday bir rakip olarak algılamıştır. Ayrıca Emekli Subay’ın otele yerleşmesiyle Zebercet’in otel içerisinde hareket alanının kısıtlandığını ve bundan rahatsızlık duymaya başladığını gözlemliyoruz. “Adamın öğle sonları, geceleri salonda oturuşu Zebercet’i tedirgin ediyor, yalnızlığının rahatlıklarına, sözgelimi eskiden olduğu gibi arada kalkıp salonda dolaşmasına, ... engel oluyordu.” (s. 23-24) “Tedirginliğinin bir nedeni de belki adamın eski bir subay oluşuydu” diyen anlatıcı Zebercet’in askerlik yaptığı dönemde maruz kaldığı baskıların onun kişiliğinde yarattığı izlere bir göndermede bulunuyor (s. 31). Emekli Subay’ın günü gününe tıraş olduğunu farketmesinin sonrasında berbere giden ve ardından üzerine şık giysiler almak için alışverişe çıkan Zebercet, Emekli Subay ile “kadın” için rekabetini sürdürmekteyken, aynı zamanda Emekli Subay’ın davranışlarını taklit etmektedir ve ona karşı “güçlü” gözükmek istemektedir. “Emekli Subay bir sigara yakınca o da yaktı. Öksürmemek için yutkundu.” (s. 23). Bu noktada akıllara, Freudyen psikanalizin vurguladığı, anneye sahip olmak için gerçekleşen baba-oğul çatışması gelmektedir. Öyle ki, bu nokta dahilinde romanda oldukça önemli bir semptom dikkati çekmektedir. Aşık olduğu kadının kaldığı odaya giden Zebercet, etrafında kadından geri kalan nesnelere bakarken, eline kadının çay içmiş olduğu bardağı alıp, onu öpmeye girişmiştir. “Bardağı ağzına götürürken gözlerini kapadı; durgun, bayat çayın kokusunu duydu; kadının dudaklarının izi sandığı yeri öptü. Birden bir gürültü oldu yukarıda, tavan çatırdadı. ... Emekli Subay yataktan düşmüş olacaktı.” (s.37). Zebercet’in elindeki bardak yere düşüp kırılır ve üst katta kalan Emekli Subay’ın lavaboya gittikten sonra yeniden yatıp uyuduğunu tahmin etmiş olsa da, Zebercet artık kadını kaybetmiştir: “Oda bozulmuştu; kadın gelmezdi artık. Yürüdü, odadan çıkarken bir haftadır yanan ışığı söndürdü.” (s. 38). Zebercet nasıl annesine sahip olmak için babasıyla yarışırken yenilgiyi kabullenmek zorunda kaldıysa, aynı şekilde Emekli Subay’ın karşı otoritesine yenik düşmüş ve kadına hiçbir zaman sahip olamayacağına kanaat getirmiştir. Metinde Emekli Subay’ın varlığı, kadının Zebercet için cinsel nesne olmasının imkansızlığıyla eş anlamlı haldedir.

Zebercet’in fantazmlarla yoğun bir şekilde meşgul olduğunu daha önce belirtmiştik. Son olarak, üçüncü kat altı numaralı odada kalan öğretmen çiftten de bahsetmemiz gerekiyor. Zebercet bir keresinde bu odanın önünden geçerken, içerden gelen sesler üzerine duraksar. Öğretmen çift sevişmektedir ve bu esnada kadın çeşitli erotik sözler sayıklamaktadırlar (s.27). Zebercet ise onların bu sözlerini dinlemekten haz almaktadır ve çiftin erotik sayıklamalarını kendi fantazmlarının bir parçası haline getirmektedir. Aşık olduğu (gecikmeli Ankara treniyle gelen) kadınla yatakta seviştiğini hayal ederken Zebercet, bu fantazmı esnasında kadının sayıklamalarını duyumsamakta ve bundan cinsel haz almaktadır (s. 41).

Makalenin bu kısmının başında, Anayurt Oteli’nin iç yapısındaki simgesel nitelikten bahsetmiştik. Şimdiye kadar sunmuş olduğumuz açıklamalar eşliğinde bu simgeselliği şematize edebiliriz. Otel üç kattan oluşmaktadır: Giriş kat (birinci kat), ikinci kat, üçüncü kat ve Zeynep’in kaldığı tavanarası. Giriş kat Zebercet’in oteli yönettiği, insanlarla karşılaşıp tanıştığı, “normal” davranışlar sergilediği bölümdür (EGO). İkinci kat ise Emekli Subay’ın kaldığı kattır; bahsettiğimiz gibi otoriter bir figür halinde var olan Emekli Subay, Zebercet (EGO) ile sürekli çatışmaktadır (SÜPER-EGO). Zebercet roman sonunda, Emekli Subay’ın kaldığı odada hayatına son vermiştir ve bu durum da daha önce sözünü ettiğimiz SÜPER-EGO’nun “ölüm emrini” kanıtlar. Gecikmeli Ankara treniyle gelen kadının ikamet etmiş olduğu 1 numaralı oda, giriş kat ile ikinci kat arasında varolan bir çatışma alanıdır. Bu odada Zebercet fantazmlarının peşinden koşar, kimi zaman haz duyar, az önce sunduğumuz örnekteki gibi kimi zaman üst kattaki Emekli Subay’ın (SÜPER-EGO) hareketleriyle haz engellenir, hazdan vazgeçilir, yeniden fantazma sarılınır; bu kararsızlıklarla ve yarıda kalmışlıklarla ilerleyen çatışma böyle devam eder. Üçüncü katta kalan öğretmen çiftin sevişmeleri Zebercet’e haz verirken, bunlar onun içgüdüsel cinsel dürtülerini harekete geçirerek, Zebercet’e haz alma isteği için sınırsız bir özgürlük ve hareket alanı sağlar. Ayrıca ortalıkçı kadın Zeynep’in yaşadığı tavanarası, Zebercet’in cinsel isteklerini karşılayabildiği ve bu esnada en ufak bir çatışmaya veya direnişe maruz kalmadığı bölgedir. Üçüncü kat ile tavanarası beraberce İD’i sembolize ederler. Buraya kadar açıklamaya çalıştığımız psikanalitik noktalar ışığında Anayurt Oteli’nde şu şekilde bir şema ile karşılaşırız:

Anayurt Oteli

Tavanarası + Üçüncü Kat = İD

İkinci Kat = SÜPER-EGO

1 numaralı oda = EGO & SÜPER-EGO (aradaki çatışma alanı)

Giriş kat = EGO

Sonuç

Bu makale dahilinde, Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam ve Anayurt Oteli romanlarının baş karakterleri C. ve Zebercet üzerinden psikanalitik bir inceleme yapmaya çalıştım. Gerek Freudyen (klasik) gerekse Lacancı psikanalizin temel öğretilerine değinmeye çalışarak, roman kişileri olarak C. ve Zebercet’in Oedipal çatışmalarını inceledim. Bu eksende, Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam romanında, C. karakterinin, Lacancı psikanalize göre bireyin yaşamında deneyim ettiği ilk travma olarak değerlendirilebilecek Oedipal kompleksini, karakterin kendi ağzından okuyucuya aktardığı sözlerle açığa vurduğunu görmekteyiz. Atılgan, Zebercet karakteri üzerine kurguladığı Anayurt Oteli romanında ise farklı bir yol izleyrek, Zebercet’in Oedipal kompleksi ekseninde cereyan eden çocukluk anıların, Aylak Adam’daki gibi açığa vurmamaktadır. Zebercet’in Oedipal karmaşasını, yaşamının ileriki bir evresinde deneyim ettiği bir takım olaydan ise çıkarabilmekteyiz. Ayrıca, makalenin çeşitli bölümlerinde bahsedildiği gibi, iki romanda da yazar tarafından yoğun bir şekilde ortaya konulmuş, baş karakterlerin psişelerinde olan biten çatışmalar hakkında okuyucuya ip uçları sunan metinsel semptomlar dikkat çekmektedir. Öte yandan, Aylak Adam romanı, C. karakterinin, makalede Lacancı Gerçek olarak tarifi yapılan B. kişisine kavuşamamasıyla biterken, Anayurt Oteli Zebercet’in ölümüyle son bulmaktadır. Bu açıdan bakıldığında, Yusuf Atılgan’ın, Anayurt Oteli’nde, Zebercet’i öldürmek suretiyle gerek onun Oedipal çatışmalarına gerekse edebi metnin kendisine son verdiğini farkederken, diğer yandan, Aylak Adam’da C.’nin makale dahilinde Lacancı Gerçek olarak tarifi ortaya konulan B.’yi bulamamasıyla romanı sonlandırdığı gözükmektedir. Zebercet’in aksine C., roman boyunca yaşadığı çatışmalar sonucu babasının rolüne bürünmüş ancak sahip olmak istediği, olamadığı ve tanımını da yapamadığı esas arzu nesnesini elde edememiştir. Bu anlamda roman, C.’nin sırasıyla Ayşe, Güler ve tekrar Ayşe ile deneyim ettiği arayışının, Lacancı Gerçek çerçevesinde sürekli olarak kendini nasıl tekrar ettiği ve yeniden yapılandırdığını ortaya koyarken, Lacan’ın uyguladığı psikanalitik edebiyat eleştirisinin edebi metin dahilinde kendini yeniden üreten “yapı ve yoksunluk” eksenli vurgusuna işaret etmektedir.

Kaynakça:

Eagleton, T. (2004). Edebiyat Kuramı, Giriş. Çeviren: Tuncay Birkan. Ayrıntı Yayınları

Moran, B. (2000). Edebiyat kuramları ve eleştiri. İletişim Yayınları.

Freud, S. (1959). Jensen's ‘Gradiva’ and Other Works, i-vi, The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume IX (1906-1908) içinde: The Hogarth Press and the Institute of Psychoanalysis, London.

Wright, E. (1998). Psychoanalytic Criticism: A Reappraisal. Blackwell Publishers.

Freud, S. (1961). Civilization and its Discontents. Çeviren: James Strachey. W.W. Norton & Co.

Atılgan, Y. (2008). Aylak Adam. Yapı Kredi Yayınları.

Zizek, S. (2006). The Pervert’s Guide to Cinema. DVD. Yönetmen: Sophie Fiennes.

Lacan, J. (2004). Ecrits: A Selection. W.W. Norton & Co.

Lacan, J. (1978). The Four Fundamental Concepts of Psycho-Analysis. Çeviren: Alan Sheridan. W.W.Norton

Atılgan, Y. (2008). Anayurt Oteli. Yapı Kredi Yayınları.

Freud, S. (1923). The Ego and the Id. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XIX (1923-1925): The Ego and the Id and Other Works, 1-66

Starbucks İşgali ve Mutena Kampüs

2011-12-15T17:12:00.000+02:00

Boğaziçi Üniversitesi kampüsünde açılan Starbucks'a karşı yürütülen öğrenci aktivizmi kamuoyunda ciddi yankı buldu.

Protesto duyurularını yapmak için açılan blog sayfasında öğrenciler kampüsün, öğrencilere danışılmadan sağlanan hizmet servisleriyle "ticarileşmesine" ve "mutenalaşmasına" (soylulaşma) dikkat çekiyorlar.

Üniversite emekçilerinin ve öğrencilerin kampüs üzerinde söz sahibi olmaları gerekliliğinin altını çiziyorlar.

Durağan Kampüsler

Türkiye'de bugün kampüslerin giderek mutenalaştığı bir süreci yaşıyoruz. Boğaziçi'deki aktivizm, kampüs alanını çeşitli yönleriyle sorgulamaya açıyor. Boğaziçili öğrencilerin yakındığı gibi, kampüs artık sadece "öğrencilere ait alanlar" değil.

Ülkenin en elit akademik kurumlarının birinde sağlanacak servis hizmetleri için kampüs yönetimi öğrencilere danışma gereksinimi duymuyor.

Üstüne, gelen haberlere göre öğrencilere karşı disiplin soruşturması açılma ihtimali mevcut.

Sorun tam olarak burada; öğrenciler kampüsü oluşturacak, yönetecek, yaşatacak, üzerine fikir üretecek, belirli ihtiyaçları eyleme geçirecek aktif aktörler değil. Tam aksine, seri şekilde mutenalaşan kampüsün "hızına" yetişmesi beklenen pasif katılımcılar.

Paul Virilio "Hız ve Politika" adlı eserinde, "hız" olgusunun modern toplumun belirleyici niteliği olduğunu anlatır. Virilio'ya göre ilk olarak 19. yüzyılda gelişen askeri teknolojiler hız olgusunu gündeme getirmiş, hızlı olanın hayatta kalacağı bir çağa girilmişti.

İşçilerin direniş hızını önlemek adına fabrikalar, sürekli gözetim altında bulunan "hızdan arındırılmış" alanlar olarak göze çarpıyordu.

Burada var olan hız, yalnızca kapitalizme dairdi. Foucault'nun vurguladığı gibi günümüzde fabrikalar gibi "okullar" da disipline edilen, Virilio'nun tabiriyle hızdan arındırılan mekanlar.

Türkiye'de öğrenci aktivizmine ev sahipliği yapan kampüsler, 60 ve 70'li yıllarda ciddi bir kinetik enerjiyle donanmıştı. 12 Eylül'den sonra ise kampüsler, kontrol altına alınan, sürekli gözetlenen korunaklı alanlara dönüştü.

Kampüslerin hızı düştü ve sosyal-ekonomik dışlama dinamikleriyle örülü bir elitizm, kampüste ivme kazanmaya başladı. Bugün otonomisini yitiren kampüs mekanı, dışarıdaki mutena hayatı bünyesine katmaya gayret gösteren bir alan olarak sivriliyor.

Diğer yandan 2000'lerle birlikte kentsel alan içerisinde bir kampüs inşasına yetmeyecek uygun mekan azlığı, kimi vakıf üniversitelerinin kentin dışında kurulmasına zemin hazırladı.

Bu vesileyle kurulan ülkenin en elit kurumlarının kampüsleri, kendilerini orta sınıfın egemen olduğu kentsel alanlardan ayırt etmeyi başardılar.

Bir sosyal elitizm alanı olarak kampüs

Bunun önemli örneklerinden biri Tuzla'daki Sabancı Üniversitesi kampüsü. Bugün üniversitenin gerek yurtlar gerekse fakülteler bölgesi, çeşitli televizyon programlarının ve ticari ürünlerin reklamını yapan billboard'larla dolu.

Boğaziçili öğrenciler, 2.25 lira olan yemekhane öğün fiyatlarını eleştirirken, bugün Sabancı Üniversitesi'nde öğrenciler, ne kadar kaliteli olduğu tartışılan aynı öğüne 5 lira ödüyor.

Yaklaşık 7-8 lira gibi bir ücret ödeyerek kampüsten Kadıköy ve Taksim'e, hizmet sağlayan firmanın otobüsleriyle yolculuk ediyor ve kampüse herhangi bir belediye otobüsü hizmeti olmadığını da belirtmekte fayda var.

Aslı Odman'ın vurgusuyla, Tuzla'nın alt sınıf yerleşimlerine "teğet geçerek", hızla TEM'e bağlanan shuttle'lar, İstanbul'un bir ucundan diğer ucuna, mutena hayatlar arasında mekik dokuyor.

Bugün kampüsün mutenalaşmasını sorgularken, Boğaziçili öğrencilerin telaffuz ettikleri "küresel sermaye" sözünden daha kapsamlı bir bakış acısına ihtiyacımız var, çünkü Sabancı Üniversitesi'nde hiçbir çokuluslu marka yok.

Onun yerine, gölet etrafına yeni açılan, iç dizaynı ile göz kamaştıran, "beef" temalı ana yemeklerin 15 ila 30 lira arasında değişen fiyatlarla hizmete sunulduğu bir cafe/restoranları var.

Bu ve Starbucks gibi yerlerde artık kantinlerdeki "sütlü nescafeler" yerine "latte macchiato"lar servis ediliyor. Öyle ki, bu yemek ve içecek isimlerine dahi hakim olmak bir sosyal statü göstergesi haline gelmiş durumda.

Yurtlar bölgesinde makul fiyatlarla hizmet veren, haftanın belirli günleri lahmacun ve pide servisi yapan kafeterya, yaklaşık iki sene önce kapandı.

Yeni yapılan ihaleyle yerine açılan ve iç dizaynı İstanbul'un en mutena semtlerindeki restoranları andıran bir yemek alanında "noodle"lar ve "fettuccine" makarnalar 12-13 lira düzeyinde bir rakamla satışa sunuldu. Öğlen çıkan tabldot ise 7 lira civarında.

Diğer yandan, geçen sene ihaleyle el değiştiren yemekhane işletmesinin yaptığı ilk iş ise, yemekhane çalışanlarının papyon takarak hizmet vermesini sağlamak oldu. Oysa beklenti, yemek kalitesinin artması veya fiyatların aşağı çekilmesi yönündeydi.

Yine, yemekhanedeki "demirden" sürahiler, "cam" olanlarıyla değiştirildi.

Bu arada, okulda çalışan temizlik işçilerinin yemekhanenin bu mutena ortamına dahil olamayarak, yurtlar bölgesinde kendilerine ayrılmış bir alanda yemek yediklerini belirtmek suretiyle, mutenalaşmanın sosyo-ekonomik hiyerarşisine dikkat çekmek gerekir.

Kampüsün mutenalaşmasının izahı ancak şöyle mümkün; öğrencilerine sosyal bir sermaye, statü ve prestij sunan üniversite, karşılığında öğrencisinden belirli gündelik yaşam pratikleriyle donanmış mutena bir hayata uyum sağlamasını bekliyor.

Üniversitenin sunduğu sosyal sermayeyi, kampüsün adeta dayattığı maddi gündelik tüketim pratikleriyle taçlandırmak gibi bir tutum söz konusu.

Bu da Boğaziçi örneğinde görüldüğü gibi hizmet olarak Starbucks'ı önererek, Sabancı örneğinde olduğu gibi 15 liradan başlayan "beef" temalı yemek tercihleri sunarak, papyonlu garsonlar tahsis ederek ve temizlik işçilerini -deyimi yerindeyse- göz önünden çekerek yapılıyor.

Nasıl Bir Aktivizm?

Fatih Küçüktütüncü 10 Aralık'ta bianet'te yayınlanan yazısında Starbucks işgalinin, "uzun zamandır var olan bir potansiyel bir enerjinin kinetiğe dönüşmesinin ilk sinyalleri" şeklineyorumlamıştı. Nihayetinde Boğaziçili öğrencilerle kampüs yönetimi arasında süregiden bir hız savaşına tanıklık ediyoruz.

Bu açıdan kampüsleri salt "eğitim-öğrenim" alanı olarak geçiştirmekten ziyade, bu mekanları eleştirel bir analize tabi tutmamız gerekiyor.

Bu açıdan bianet'in kampüs aktivizmine ses veren haberciliği, kamuoyunun bu süreçten haberdar olmasını sağlamak açısından önem arz ediyor.

Elvan Salman'ın 10 Aralık'ta yine bianet'te yayınlanan yazısında belirttiği gibi, Boğaziçi'deki aktivizm asla bir "şiddet" eylemi değil. Yine de, Salman'ın vurguladığı gibi eylemi "Aktivizme Giriş" dersi olarak göstermek fazla iddialı.

Örneğin, dışarıya "nostaljik bir sosyalist duruş" imajı yansıtmamak adına, "Starbucks akıllı olsun", "Starbucks İşgali" gibi öne çıkan bir jargondan imtina edilebilirdi.

Daha zihin açıcı ve yenilikçi bir dil, bu aktivizmin dışındaki kitlelerin ilgisini daha fazla çekebilirdi. Buna rağmen aktivistlerin homojen bir topluluk oluşturmadığını ve gruba çok sesliliğin hakim olduğunu unutmamak gerekir.

Bu açıdan "Starbucks Şenliği" sözünün oldukça önemli olduğunu ve "Starbucks" sözünü direnişle beraber anabilen queer bir duruşa işaret ettiğini de belirtmekte fayda var.

Sabancı ve Boğaziçi örneklerinin gösterdiği bir gerçeklik var: Kampüsün mutenalaşmasından şikayetçi olmayan hiç azımsanmayacak bir çoğunluğun mevcudiyetini de unutmamak gerekiyor.

Dolayısıyla kampüsun bu yönde evrilmesi, mevzu bahis öğrenci profiliyle de yakından ilintili.

Her ne kadar Cüneyt Özdemir'in "Amerikan kotu giyen Starbucks'ı protesto edemez" denklemi düz bir mantık ürünü olsa da, kampüsün mutenalaşmasının, kentsel alandakinden farklı olmadığını görmek ve kampüsteki sınıfsal duruşu, genel toplumsal bir bakış açısıyla bütünlemek gerekiyor.

Bu açıdan, kampüsteki Starbucks'ı protesto ederken, kampüs dışında bir Starbucks'tan kahve içmek, farklı konumlanmış "mutenalar" arasında bir hiyerarşinin oluşmasına sebebiyet veriyor ve bu doğrultuda gerçekleştirilecek herhangi bir protestonun içini boşaltıyor.

Öte yandan, hazır aktivizm Hopa olaylarına ve tarih bölümü öğrencisi Şeyma Özcan'ın tutuklanmasına karşı sesini yükselterek, kampüsü ziyaret eden Uluslararası Ev İşçileri Ağı ile iletişime geçerek algılarını genişletmişken ve kampüsteki neo-liberal etkilerin altını çizerken, bu düzenden en fazla mağdur olan, ancak sesini duyuramayan kampüs işçilerine, emekçilerine de ulaşabilmek gerekiyor.

Aksi halde yapılan protestonun, bu düzene karşı sesini çıkarmak için yeterli imkanlarla donanmış ve bu yüzden avantajlı bir konumda bulunan öğrencilerin sosyo-ekonomik pozisyonunu yeniden üreten, sınırlı ve tepkisel bir gösteriye dönüşme ihtimali mevcut.

Mutenalaşmaya yönelik bir karşıt-hız

Mutena kampüse yönelik herhangi bir aktivizmin amacı, mutenalaşmaya kayıtsız kalan kitleye, kampüsteki bazı dinamiklerden haberdar olmadığını hatırlatmayı görev bilen, tepeden inmeci bir duruş değil, olmamalı.

Yine de, herkesin bilmesi gereken bir olgu var; o da bugün mutenalaşan kampüslerin, bu duruma şikayetçi olan öğrencilere ve emekçilere sorulmadan yönetildiği gerçeği.

Elbette ki bir kampüste Starbucks'tan kahve içmek ya da porsiyonu 20 liraya bir ana yemek almak isteyenler olabilir.

Yapılması gereken, bu elitizmden mağduriyet hisseden öğrencilerin talepleri doğrultusunda alternatiflerin sağlanmasıdır.

Boğaziçi'nde bugün, Sabancı'da geçen senelerde gerçekleşen eylemlerin amacı bu.

Kampüsler "ögrenciler için, öğrencilere rağmen" kurgulanan yerler olmamalı.

Bu doğrultuda Boğaziçi'de ortaya konan kampüsün mutenalaşmasına yönelik farkındalık, diğer kampüslere sıçrar mı bilinmez ama kampüse hayat veren bir karşıt-hızın doğuşunu müjdelediği kesin.

Bianet - 14/12/2011

Picture retrieved from http://gr4ph1kp4nd4.deviantart.com/gallery/#/d4isz56

KCK Sözleşmesi Sivil Toplumun Neresinde?

2011-12-11T01:25:00.002+02:00

Click Here for the English version of the article.

09/12/2011 - Zaman

KCK ve beraberinde gelen tutuklamalar uzun bir süredir Türkiye'de medyanın gündeminde. Yazar ve akademisyenlerin hapsedilmediği bir ülke hayaline, muhakkak ki demokrasiden ve özgürlüklerden yana herkes sahip.

Ancak bugün, KCK üzerinden AKP'yi hedef alan, "sıranın herkese geleceği" paranoyasını işleyen tepkisel bir muhalefet anlayışı, KCK olgusuna dolaylı olarak "olumlu" bir göndermede bulunuyor. Oysa KCK sözleşmesi metninden yola çıkarak bu olguyu "sivil toplum" açısından eleştirel bir analize tabi tutmak şart. Bu analizi de sözleşme metnine yoğunlaşarak, şiddet karşıtı ve anti- militarist bir pozisyondan gerçekleştirmek gerekiyor.

Sözleşmenin 20 Mart 2005 tarihli Öcalan tarafından yazılmış önsözünde, KCK düşüncesinin "demokratik konfederalizm" anlayışını temel aldığı görülüyor. "Halklar arasında hiçbir ayrım yapmadan tüm halkların eşit-özgür birliğini" esas aldığını ifade eden sözleşmenin asıl vurgusu, ulus-devlet modeline karşı "piramit tarzı bir yatay örgütlenme modeli." Önsözde bahsedilen diğer bir mesele ise "ekolojik toplum modeli". Yine "toplumsal cinsiyet" ve "kadın özgürlüğü" gibi kavramlar da sıklıkla vurgulanmakta. Bu haliyle KCK sözleşmesi PKK için, güncel sosyalist akımlardan ilham alan teorik bir dönüşümü gözler önüne seriyor: "Marksist sınıf mücadelesi" yerine, "kültürel" ve "çevresel" hakları da içine alan bir sosyalist duruşu.

KCK sözleşmesi, PKK yapılanmasından bağımsız bir olgu değil; 36. maddede açık bir dille PKK'nın "KCK sisteminin ideolojik gücü" olduğu ifade ediliyor. Sözleşme metnindeki bir çelişki tam olarak da bu noktada ortaya çıkıyor. KCK kendisini "devletsiz" ve yatay bir yapılanma şeklinde ifade ederek adeta "anarşizme" yakın bir duruştan bahsederken, PKK ile alakalı sözleşme maddeleri bunun tam tersini ifade eder nitelikte. Öyle ki, "KCK sistemi içerisinde her çalışan, PKK'nın ideolojik ve ahlaki ölçülerini" esas almakla yükümlü kılınıyor. Yine aynı maddeye göre PKK'nın "önderlik felsefe ve ideolojisinin hayata geçirilmesinden sorumlu" olduğu söyleniyor. KCK'nın hiyerarşik olmayan bir örgütlenme olduğunu ifade eden metin, diğer yandan net bir "önderlik" vurgusu yapıyor. 11. maddede "KCK kurucusu ve önderi Abdullah Öcalan'dır" ifadesi kesin bir şekilde yer almakta. Sözleşmede "her alanda bütün halkı temsil eden önderlik kurumu" olduğu söyleniyor ve halkı ilgilendiren "temel konulardaki en son karar mercii" olduğu belirtiliyor. Devletsiz bir sivil toplum örgütlenmesiyle, her şeyin üzerinde konumlandırılan "önder" olgusunun bir aradalığı, KCK'nın en büyük çelişkisini gözler önüne seriyor.

Metnin çelişkilerinden bir diğeri ise "yurttaşlık" kavramıyla alakalı. Modern anlamıyla yurttaşlık, 19. yüzyılda ulus-devlet modeli ile birlikte gelen bir olgu. Sözleşme ulus- devleti şiddetle reddederken, yurttaşlık kavramına bir alternatif getirmiyor. "Kürdistan'da doğan herkesin" doğal olarak "KCK yurttaşı" olduğunu ifade ederek aynı ulus-devlet modelinde olduğu gibi toprağa bağlı bir vatandaşlık olgusunu işliyor. Yurttaşlık kavramıyla alakalı olarak en çarpıcı nokta ise 6. maddede değinilen "ihanet" suçu işlenmesi halinde yurttaşlıktan çıkarılması. "Yüksek Adalet Divanı" ve Kongra-Gel'in onayı ile bu kişilerin yurttaşlıktan çıkarılabileceği açıkça ifade edilmiş durumda. Temel hak ve özgürlüklerin kutsallığından ve hiyerarşik olmayan bir toplum modelinden bahseden bir sistemin, her yöne çekilebilecek "ihanet" olgusu ve her türlü cezayı vermeye muktedir yargı infaz organları üzerinden bir toplum inşa etme düşüncesi oldukça sorunlu. Bu, KCK'yı anti-militarist ve şiddetten arınmış bir konuma getirmiyor. Aksine, sözleşmenin 32. maddesi, "Tüm barışçıl eylemler boşa çıkarılırsa, ayaklanma ve öz savunmaya dayalı gerilla savaşları gündeme gelir." diyerek militarizmin ve şiddetin kapısını açık bırakıyor.

KCK sözleşmesinde göze çarpan bir diğer husus ise ideoloji ve toplum ilişkisine dair. 14. maddede değinildiği gibi toplumun "ideolojik olarak hazırlanması" oldukça önemli bir mesele. Bu amaçla kurulması düşünülen "İdeolojik Alan Merkezleri", "önderlik çizgisi temelinde gereken teorik çalışma ve ideolojik mücadelenin yürütülmesinden" ve bu doğrultuda "kadro ve halk eğitiminin sürdürülmesinden" sorumlu. KCK sözleşmesinin "tepeden inmeci" tavrı bu maddede gözleniyor; içeriği muğlak bir "önderlik çizgisi" anlatısına eşlik eden bir "halkın eğitilmesi" düşüncesi. Bu aslında hiç de güncel bir eğilim değil; 20. yüzyılın totaliter rejimlerine özgü bu vurgu, kitlelere önderlik etme iddiasındaki tek liderin algısının, bütün halkın öznelliğinde yaygınlaştırılmasını amaç edinmekteydi.

KCK tutuklamaları üzerinden sadece siyasal iktidar eleştirisi yapmak oldukça yüzeysel bir tepkisellik. KCK'yı etraflıca eleştirmeyen bu tutum, onun baskıcı içeriğinin görünmezliğine sebebiyet verirken, KCK'nın Kürt halkının sivil toplum hareketi olarak anılmasına, tutuklamaların ise 90'ların ceberut devletinin tezahürü şeklinde yanlış yorumlanmasına yol açıyor. KCK sözleşmesiyle, PKK'nın güncel sosyalist hareketleri gözeterek ele aldığı bir paradigma değişikliğini ve bu doğrultuda "özgürlük mücadelesini" toplumsal alanda sivil donanımlarıyla yaymayı amaçladığı sonucu çıkarılabilir. Ancak bu iki amaç da birtakım çelişkileri beraberinde getirmektedir. KCK sözleşmesinde, "doğrudan demokrasi" söylemine rağmen toplumsal piramidin tepesine "önder"in tartışmasız olarak yerleştiği ve toplumun bu önder etrafında toplanması gerektiği açıkça ifade edilmektedir.

Marks ve Engels'e göre toplumsal eşitsizliğin temeli ekonomiktir; toplumun ezilen kesimlerinin özgürleşmesi için üretim araçlarının ele geçirilmesi öngörülür. Gramsci'ye göre ise komünist devrim için üretim araçlarını ele geçirmek yerine, ezilenlerin, hakim sınıflar üzerinde "kültürel hegemonya" kurması gerekir. Bu hegemonya ise "şiddet" yoluyla değil, "sivil toplum" hareketi beraberinde bir "pasif devrim" ile gerçekleşebilir. PKK, KCK sözleşmesiyle "sivilleşme" vurgusu yapar; bu noktada devrimci yöntemini Marksist sınıf savaşından, Gramsci'ci "sivil toplum" olgusuna kaydırmak ister gibi görünür. Ne var ki bu sözleşmeyle "sivilleşme" görünümündeki hareket, "uygun görüldüğünde gerilla savaşı başlatılır" gibi bir maddeyle şiddet ve militarizm kapısını açık bırakmıştır.

Öcalan, KCK sözleşmesi önsözünde "iktidarın olduğu her yerde başkaldırı olduğunu" defalarca ifade ettiğini söylüyor ve devlete karşı direniş çağrısı yapıyor. Bu sözün esas sahibinin Öcalan olmadığını belirtmekte fayda var; Michel Foucault bu hususu yaklaşık 30 sene önce işlemişti, lakin bambaşka bir boyutla. Foucault'ya göre devlet, iktidarın yegâne kaynağı değildir. Kitleleri mutlak bir "önderlik" etrafında toplamayı hedefleyen ve bunun için bir sistem kurgulayan bir örgüt de iktidar mekanizması olarak sivrilebilir. Bu doğrultuda KCK sözleşmesinin bir "iktidar iddia etme" aracı olduğu görülür. Foucault'ya göre "direniş" ise, her türlü iktidara karşı yönelir ve sivil bir harekettir. Başkaldırı ve iktidar diyalektiği çerçevesinde, bugün Türkiye'de Kürtlerin algılarını yöneterek, AKP ile düşmanca bir ikilik şeklinde evirmeye çalışan örgütün de bir direnişle karşılanması beklenebilir.

KCK sözleşmesi adeta Kürtlerin "anayasası" olduğunu ima eder. Modern anlamda anayasa, vatandaşa sunulan "haklar bütünüdür" ancak KCK sözleşmesi Kürtler için haklar vaat etmekten ziyade, "önderlik" ışığında kurulan sistemde vatandaşın "alt aktörler" olarak mevcudiyetini tanımlar. Bütün bu farkındalık dinamikleri yürürlüğe girdiğinde, Öcalan'ın vurguladığı başkaldırı, adeta bir bumerang edasıyla kendi iktidar odağına yönelebilir. Bu açıdan Kürt gençlerinin son dönemde PKK aleyhine açtığı "BENİM ADIMA ÖLDÜRME" (ŞER NAVÊ MİN NEKUJE) kampanyası oldukça anlamlıdır. Bugün Kürtler, siyasal partileri ve çeşitli sivil toplum örgütleriyle her türlü baskıya karşı sivil bir direniş göstermeye donanımlıdır. Onların, değişim iddiasında başarısız olan, çelişkilerle dolu, militarizm ve şiddete meyleden bir toplumsal sözleşmeye ihtiyaçları yoktur. PKK, KCK sözleşmesiyle toplumsal marjinalleşmeyi ve gerilimi tırmandırmaktadır. Oysa Kürtlerin yeni yapılacak anayasa sürecinde bir arada yaşamdan yana tavır almaları, bu doğrultuda hak talep etmeleri ve barış için aktif katkı sunmaları gerekmektedir. "Önderlik" hegemonyasından sıyrılarak, Türkiye'de yıllardır ötekileştirilen sessiz çoğunluğun sözcülüğünü yapan ve Kürtlerin demokratik hakları noktasında da önemli adımlar atan AKP'ye yapıcı bir eleştirellikle yaklaşmaları gerekir.

http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1212277&title=yorum-alparslan-nas-kck-sozlesmesi-sivil-toplumun-neresinde

Rethinking Diyarbakır Prison: Musealization as a Resistant Activism

2011-12-07T00:42:00.003+02:00

THE SUBJECT MATTER

1) Introduction

In Turkey recently there has been an ongoing debate on the musealization of the Diyarbakir Prison, which was, in April 2008, included in the report of The Times magazine entitled “The Ten Most Notorious Jails In The World”. The report introduces the history of the prison briefly by reminding the reader that the Diyarbakir prison was “known throughout the Ottoman Empire as the home of harsh and feared sentences given to political prisoners or members of the enslaved Balkan region who dared to speak out against their rulers.” And what’s more, in contemporary Turkey, the prison has been known for the hunger strikes carried out by the prisoners due to the routinized brutal torture handled by the officials. Lastly, the report refers to the events happened in mid-90’s in the prison, about which a UN study was published describing that “300 prisoners being dragged along the prison corridors where they were beaten with truncheons, iron bars, chains and clubs” (2008). The Diyarbakir prison was the center of human rights violation and brutal torture, which were directed against the political prisoners most of whom were Kurdish/leftist revolutionaries especially active between 60’s and 2000’s in Turkey. Despite the recent improvements in prison conditions due to EU regulations in Turkey, Diyarbakir prison is still subject to much debate, and is frequently cited as the place where no regulation counts, in Agamben’s terms, exists in a “state of exception” (2005).

So, what is the significance in converting the Diyarbakir Prison into a museum? What do the recent calls towards musealization imply in the public debates? Which meanings are attached to the strong emphasis toward musealization? Why is such an act of converting a prison into a museum is so important? Today, there exist two prison museums in Turkey: Sinop Prison Museum, a prison which has a historical and civilizational significance for about 4000 years[1] while the other one is Ulucanlar Prison which was recently converted into a museum, yet without any public discussion and demand.[2] There is no doubt that the huge impact of the discussions of the musealization of the Diyarbakir Prison is related to and encouraged by the recent “Kurdish Opening” handled by the government, which was a “democratic attempt” for the long-oppressed Kurdish population in Turkey. Within this widely debated issue in the public, the Diyarbakir prison gains a symbolic importance, whose significance will be investigated in this paper.

2) To Musealize as a Performative Speech Act

In the case of the musealization of the Diyarbakir Prison, the concept of musealization is inhabited by several intentions, such as commemoration of the victims and education of the future generations. Before beginning to analyze the significance of musealization, I would like to remind the reader for two quasi-methodological issues. Firstly, since the debate is very lively and continued to be discussed through new utterances even while this paper is being written, what this paper foremost aims to contribute to the discussion is not to point out a particular solution regarding how to musealize, although it makes such an attempt to do so toward the conclusion. Rather, it is eager to investigate and decode the meanings inhabited in the concept of “musealization” in the utterances of the agents and thereupon to interrogate their significances and the positions they occupy within the current discussion. Yet, this paper does not claim to undertake an analysis of all the utterances made in the public space since the utterances are enormously rich and diverse and it is really hard to be able to capture them all. Instead of conducting an ethnographical research which would present the opinions of the agents through the musealization process, I chose to specifically refer to the media comments. In this regard, the diversity of the utterances is something which should be celebrated, since in Habermas’ terms, it displays the occurrence and the very activism of the “public sphere” in which a discussion regarding musealization takes place without the intervention of the state, and paves the way for the possibility of a “communicative action” which is the “rational organization of the arguments in the public sphere”[3], as it is currently undertaken under the organization of several institutions such as NGO’s in Diyarbakir and Anadolu Kultur in Istanbul.

Secondly, this quasi-methodological remark includes this paper’s emphasis on the “utterances” which is crucial to the communicative action through the process of musealization since language here plays a crucial role in manifesting the agents’ intentions. Calling to name the Diyarbakir prison a “Museum of Human Rights” or a “Museum of Confrontation” bear slight difference as well as particular commonalities, which results from the agents’ positions and their further inclinations. Furthermore, the significance of the utterances maintains a crucial role firstly due to the very performative speech acts of the “museum” and “musealization”. In the case of the Diyarbakir Prison, as this paper will argue, the word “museum” and the mental image that it connotes and constitutes a Saussurian “sign”, becomes a site for resistance, as the word “musealization” implies the particular performance in order for that site of the Diyarbakir Prison to be converted into a museum. Referring to Austin’s theory of performative speech acts,[4] “to musealize” does not refer to mere representation of the agents’ particular intentions, feelings and thoughts through language; rather the very verb manifests a particular action to do something. Whenever one suggests to musealize the Diyarbakir prison, it is to position oneself as opposed to a particular opposition which, as will be investigated, merely consists of September 12, 1980 military coup, thus the very act to musealize is to counter the violent deeds, atrocities and oppressions committed at past. In reference to the duality that Foucault mentions in the formula such as “where there is resistance, there is power”[5], musealization as a discourse points out the resistance against the exercise of power.

The verb “to musealize” is an action which distinguishes itself from mere reaction against the atrocities committed by the state in the Diyarbakir Prison. By means of uttering the word “musealize”, the agents form their reactions to serve and embody a productive whole which is the very site of the museum. However, posing the concept of musealization as a site of resistance is a result of the certain cultural conditions and political environment, that is to say, to musealize does not come to mean resistance at all times. For example, in the case of Hagia Sophia’s conversion into a museum by the early republicans of Turkey in 1935, musealization played a neutralizing role which positioned itself against religion for the sake of a secularized society. The intentions carried out through the very act to musealize are not stable; in different eras and social conditions, it is invested with different meanings and actions. Yet, in the case of the musealization of the Diyarbakir Prison, to musealize is to resist; what this paper intends to undertake an analysis regards the distinct approaches, positions and the shortcomings taken toward this act of resistance and the counter attempts of power exercising nexuses intended to be exercised via different technologies.

WHY?

3) The Public Debates

a) The Diyarbakir Prison Museum: A Site of the Perpetrators

In 2009, Kurdish filmmaker Çayan Demirel prepared a documentary entitled “Diyarbakir Prison no: 5”. The documentary was based on the eyewitness accounts, which reveal the fascist policies conducted in the prison against the Kurdish inmate revolutionaries. According to Demirel, “prisoners who couldn’t learn 50 marches were exposed to various torture.” Further, he remarks that the turkification policy was at its peak in the prison.” Demirel acquired official permission to shoot some of the scenes of the documentary inside the prison cells, as he visualized the testimonies of 80 prisoners in the each cell they described. Demirel tells his experiences as follows: “In light of what prisoners told us, we see that thousands of kinds of torture were experienced in the prison. The conclusion I get from what we were told is that fascism reached its peak.” Consequently, Demirel puts forward the idea that the prison should be turned into a museum: “Turning such a torture place into a museum would mean that we would face up to our past.”[6]

Demirel emphasizes the community’s confrontation to its past; and he applies the medium of the film in order to undertake such confrontation. What is significant in Demirel’s documentary is that it solely focuses on the atrocities committed during 1980-1984, the time period when military government was in power. The documentary narrates the experiences of the inmates during that era and the murdering of Kurdish/leftist revolutionaries by torture through the words of the inmates who witnessed the atrocities. Yet the documentary emphasizes that not only the Kurdish/leftist inmates were subjected to violence in the prison; there was a German tourist guide who was also imprisoned due to his critical views against the nationalist/Kemalist republicans during a journey to Akdamar Church in Van. During the times of imprisonment in Diyarbakir prison, the German guide reminds that the guardians were warning him to behave like a soldier, teaching him to correctly cite the national anthem; for Demirel, behind the brutal torture in the prison, the main motivation of the state was turkification, which operated not only on the body of the Kurdish people but also on the body of a total outsider German. Besides the national anthem, it was forbidden to speak Kurdish even by the visitors of the prisoners. Moreover, for the ones who did not know Turkish, language teachers were assigned to the inmates by the prison management; as the managers remarked: “it is a military/dormitory school, not a prison.”

The prison was intending to recreate individuals, regulating their life practices, a new identity was presented to the prisoners who agreed to give up their Kurdish identity. At the same time it was functioning like a death factory, once again in Foucauldian terms, power was exercised not only on the “soul” but also on the “body”.[7] The operation of power in both ends are critically interrogated by Demirel through the cinematic medium; which, as Demirel implies, should be accompanied and further complemented by the conversion of the prison into a museum in order to proceed with such confrontation. Yet, this call for confrontation is addressed towards the Turkish individuals who are not yet aware of the atrocities committed in the prison since the Kurdish people already witnessed those events. It is a call for the ones who are on the side of the perpetrator to confront the violent past. To rephrase Till’s commentary on the case of Germany, today the Turkish individuals inherit “a violent national legacy as perpetrators” and it is this inheritance that Demirel’s documentary is concerned. All in all, the target audience of “Diyarbakir Prison no: 5” is a “society of perpetrators” who has to face up the violent past.[8]

Bearing the hidden agenda of Demirel’s documentary in mind, the complementing process which consists of the musealization suggests that the Diyarbakir Prison museum is considered as, in Till’s term, “a site of the perpetrators” which would go beyond sole commemoration for the victims and emphasize the ways in which the atrocities were committed by the perpetrators. Indeed, Demirel underscores this inclination as in his documentary, he focuses on the shooting of spaces of turkification such as the sings on the walls like “speak in Turkish”, the images of the “great Turkish people” like Ataturk and Mehmed the Conqueror all over the place in the prison, the clothes of the inmates designed in military fashion and the spaces of execution and torture. In this regard, musealizing the prison will mean to constitute a “topography of terror” by which the visitors of the museum will have the chance to visualize the atrocities committed by the Turkish nationalist soldiers against the inmates. Besides, presenting a visual image of the site of the perpetrators would provide to “document and confront the past, to make the unknowable seem tangible.”[9] Following Demirel’s comments, the Diyarbakir Prison museum eventually is thought of as a site of the perpetrators where the atrocities are documentalized in order to proceed to the confrontation. To musealize in a civilization is to documentalize barbarism; as in Benjamin’s words, “there is no document of civilization which is not at the same time a document of barbarism.”[10]

b) The Museum as a De-Politicized Space

In August 2009, the columnist Hasan Cemal declared the following: “What should be done is to convert Diyarbakir Prison into a museum called ‘Democracy and Human Rights Museum’” while referring to Kurdish writer Orhan Miroğlu who explicates that the community should face its violent past in order to consolidate reconciliation in Turkey.[11] Hasan Cemal refers to Miroglu’s comments on the issue who was one of the inmates subjected to torture in Diyarbakir prison between 1980-1984. They agree upon the same intention which consist of converting Diyarbakir prison into a “Human Rights Museum” in order to activate the confrontation to the past. Cemal’s and Miroglu’s once again remarks the conversion of the prison into a site of the perpetrator: a museum which would exhibit the ways in which the perpetrator denied “human rights”. Yet surprisingly, Miroglu does not specifically refer to “Kurdish/leftist oppression” and the policies of turkification handled in Diyarbakir prison; as he underscores that one should mourn after the atrocities committed by any perpetrator no matter what the ethnicity, cultural belonging of the victim or the perpetrator is.

In this respect, Cemal’s and Miroglu’s position distinguishes itself from Demirel’s in the sense that they introduce some kind of a de-politicization to what happened in the Diyarbakir Prison during the military rule between 1980-1984. Without any mention of turkification and merely relying on the “human rights” where the addressee as Kurdish/leftist or non-Turkish-nationalists is absent, Cemal and Miroglu calls for Diyarbakir prison to be converted into a museum which would manifest “human rights” on the very space where human rights were brutally prohibited. At this juncture, a Turkish journalist Cemal’s and a Kurdish writer Miroglu’s stance bears an implication towards a “post-national” imagination; which refers to, as Till remarks, “a geopolitical space in which political affiliations are defined by an international democratic community that promotes humanitarian agendas…”[12] Their position within the debates manifest an intention of a post-national ideal which underscores “moving toward a more humanitarian future” together with the inclination toward the “national recognition for this historic site of the perpetrators.”[13]

c) The Museum of Shame, or A School

-Counter-Memory

Later on, in September 2010, NGO’s in Diyarbakir has made a call for the Diyarbakir Prison to be converted into a museum, which would be named “Utanç Müzesi” (The Museum of Shame). According to the representatives of the NGO’s, turning the prison into a museum would be an ideal way to educate the next generations about the brutal effects of military coups.[14] Once again, in similar terms with Cemal and Miroglu and contrarily to Demirel’s visual representation, the cause towards musealizing the prison is handled in a de-politicized fashion, as the declaration merely focuses on the “brutal effects of the military coups”, without specifically referring to particular agents who were subjected to violence in the military coups and even without a particular emphasis on which military coup the declaration was addressed to.

Yet, two significant motives are illustrated in the declaration: firstly, the representatives claim that, “the closing-down and the further destruction of the Diyarbakir Prison would mean that our memory will be lost.” The Diyarbakir Prison is a site of memory; and musealizing it offers an enhancement of that memory, and its further recognition by the mass public in Turkey. To refer to Stoller in this regard, musealization offers a counter-memory regarding the experiences of the subaltern which refers to “a counter-hegemonic and subversive discourse.”[15] Consequently, the declaration of the NGOs displays a resistance although it is a de-politicized utterance on the other hand; it displays a resistance against forgetting as opposed to be able to remember through the museum. In this regard, the museum bridges between the two poles of memory: the past memory of the people who were subjected to the brutal effects of the military coups and the memory-to-come, that is, the remembrances of the future generations. Indeed, it is significant to remind that, as Huyssen remarks, some cultures value memory more than others,[16] in this case, especially Kurdish people whose language was officially forbidden since the foundation of the Turkish Republic, thus a culture in which oral tradition through public artists called dengbej is still crucial. Huyssen explores the two poles of memory theoretically as follows: “Remembrance shapes our links to the past, and the ways we remember define us in present.”[17] Besides, Huyssen emphasizes that the individuals and societies “need the past to construct and anchor our identities and to nurture a vision of the future.”[18] The museum in the utterances of the NGOs displays this inclination toward identity construction with a concomitant emphasis on the past and the future as the society’s memory is shaped by the public spaces such as museum.[19]

- The Museum as an Alternative Medium to Film: The Actual Touch

On the other hand, the museum differs itself from a visual document such as film or television by offering something that the filmic medium denies, that is, “the material quality of the object.”[20] The Diyarbakir Prison Museum will provide individuals to be able to reach out “actual spaces of death” without any intervention of any kind of mediating devices and only through enabling such interaction of the people with the “material quality of the object” that an identity can be enhanced and further reproduced through the emphasis of memory. In this regard, Demirel’s call for musealizing the prison as complementary to his documentary makes sense: it is never enough to mediate between the actual spaces of death and the eyes of the individuals; in Benjamin’s well know term, “the age of mechanical reproduction”[21] cannot fully accomplish to act as it can only represent to some extent and there is always the danger for the spaces of death to be turned into a spectacle through the filmic medium. Demirel is probably aware of that, that’s why the DVD of his documentary has never been released. Rather, a museum performs and provides the audience with an action, whether be it identifying with the victim, commemorating or identity reproduction, it speaks to the agents as, to borrow Van Eck’s terms, the museum itself becomes a “social agent”, performing. Although the utterances of the NGOs are de-politicized, their insistence on memory nevertheless underscores the crucial role of the museum in terms of resisting the perpetrator.

-The Double Bind of Education

In relation to the issue of counter-memory in the museum thought of as “The Museum of Shame”, the second significant point made by NGOs is about education. The will to educate manifest in the utterances of the NGOs is a direct response to the government, whose significance should be carefully explored. The representatives of the NGOs remind the statement that the prime minister Erdogan uttered in his public speech in Diyarbakir in September 2010 where he declared to close down the Diyarbakir Prison. What was striking in Erdogan’s speech was that he promised to build a new prison without mentioning the musealization of current one. Erdogan referred to the brutal tortures conducted in the prison during the time of the military coup at 1980 and said: “We don’t want to remember those days anymore”, hence he declared his will to replace the prison with a new, modern one.[22] As a matter of fact, the representatives’ reaction was negative, and in their appointment with Erdogan, they requested the prison to be turned into a museum. According to the representatives, Erdogan’s initial reaction was positive.[23] Despite the prime minister’s initial reaction, the government released a statement to the press declaring that a project was undertaken to close down and extinguish the Diyarbakir Prison and to construct an “education complex” in its very place, which would consist of primary and high schools and would worth 27 million liras.[24] As a response, various representatives of NGO’s objected to this project and insisted on their request to convert the prison into a museum, rather than an education complex. And what’s more, they demanded an apology from the Turkish state for the atrocities committed in the prison since.[25]

Although the statement of the NGOs were still manifested in a de-politicized manner, the debate between the government and the NGOs got heated. The NGOs’ insistence on the musealization was the very manifestation of the politicization of their cause, although it is not openly uttered. As the government intervenes to build an educational complex on the space of the Diyarbakir prison which would eventually lead to the erasure of memory, the meanings which are attached to the very name of the museum gets even more concrete and radical; now what we’re seeing in this debate is an allegory which displays the conflict between turkification and the Kurdish/leftist resistance as opposed to it. This is an allegory in which the “museum” and the “school” occupy the opposing and clashing poles; which altogether expose the double-bind evident in the word “education”: Education through the museum in the manner NGOs declared and education in the sense that turkification can be consolidated through the school as a state apparatus. As mentioned earlier, this allegory points out the concomitance of the Foucauldian power and resistance: the school as the site to exercise power and the utterance of the museum activating a resistance against the disciplinary society. The state refuses to utter the word the museum since it corresponds to a particular performance that the state does not intend to undertake. The museum, in this context, becomes a revolutionary space, whenever one says musealize one undertakes an activism against the power exercising nexuses of the society, which is in the case we’re interested in, the state. Moreover, Erdogan’s call for constructing a more “modern” prison also points out the will to exercising of power; once again referring to Foucauldian understanding, Bentham’s prison model of Panopticon in the Age of Enlightenment was claimed to be more “humane” yet it was not.

-The Museum as a Resistance to Forget

Additionally, the moment, when the state decides to undertake the project of an educational complex on the space of the Diyarbakir prison, indicates the activation of a “forgetting mechanism”. Connerton defines a type of forgetting which he defines as “constitutive in the formation of a new identity” where “forgetting then becomes part of the process by which newly shared memories are constructed because a new set of memories are frequently accompanied by a set of tacitly shared silences.”[26] It is significant that the government defends the project of educational complex with reference to the “Kurdish opening”, the democratic steps taken toward the oppressed Kurdish community. Following Connerton, one can suggest that the governments’ project reveals itself as an endeavor for forgetting the atrocities accompanied with the foundation an education complex, which would be constitutive in the formation of a new identity. Yet, this identity formation inhabits an act of assimilation since the new identity, which will rise on the ashes of the Diyarbakir Prison, is not Kurdish but Turkish identity in accordance with the official Turkish education system.

At this point, once again the concept of museum comes up on the stage as the agent for resistance. The defenders of the cause of the prison’s musealization resist the will of the perpetrator to activate the mechanism of “forgetting” by means of the dictation of the official Turkish identity on the ruins of the Diyarbakir Prison, which are the very places of Kurdish/leftist resistance and the container of the tragedy of a failed attempt for revolution and independence. Once again, the concept of museum’s activism is observed when it is manifested against the will of the perpetrator who is willing to assimilate in virtue of triggering a mechanism of forgetting and complementing this mechanism by the school as a state apparatus in order to consolidate turkification. On the other hand, strikingly, the current debates between the musealizers and the power exercising structures points out some kind of linearity between 1980 and 2010. The perpetrators of 1980’s prison and the whole disciplinary practices handled through the space of it is replaced by the 2010 government’s “school” which, excluding the sheer violence on the body, sets forth another kind of disciplinary mechanisms which targets “the soul” in Foucault’s terms. Though the oppressed had no devices to react the disciplinary mechanisms of 1980 at past, today the very word “museum” provides them with an activism to challenge the power exercised by the perpetrator. As Demirel’s documentary aptly reminds, the initial motive behind the discipline and punish in the Diyarbakir Prison in 1980 was to educate the inmates in accordance with turkification. In 2010, although the “Kurdish opening” was declared just recently, the government continues the cause first handled by the perpetrators of 1980, that is, to educate the next generations in accordance with the Turkish education system on the very space of the Diyarbakir prison which aims at annihilating the memory and the identity of the Kurdish community.

4) The Diyarbakir Prison Museum as a Public Space

a) Musealizing as Apologizing

The Diyarbakir Prison is a public space where the “public” in it connotes a dual understanding. On the one hand there are (ex)-prisoners who are subjected to extreme tones of violence during the time they were sentenced, the contemporary activists of Kurdish rights and independence such as Orhan Miroğlu and Ahmet Turk being two of them. Secondly, the non-prisoners who did not witness the atrocities in the prison yet maintain their despair towards the happenings, are included in the “public” dimension oriented around the debates. These two groups share similar emotions of trauma, pain, loss, suffering and despair, which result out of the tortures and are related to the violent repression of Kurdish/leftist revolutionarism. In this respect, Karen Till reminds: “In societies that have experienced violence, individuals return to particular places to revisit difficult feelings of loss, grief, guilt and anger.” And what’s more, during their visits to particular places, Till notes that “people describe these places as having a distinct presence, one that is material, sensual, spiritual and psychic, yet also structured by social space.”[27] In the light of what Till suggests, the Diyarbakir Prison Museum will be a public space where as previously mentioned, people interact with that very space for their identity construction, identification with the victims, the attempts towards constituting and reproducing the “counter-memory” or merely reacting the turkification and the oppression of Kurdish language and culture. At this point, the representative of the Kurdish Democratic Society Party in the parliament, Hamit Geylani says that the musealization or the memorialization of the Diyarbakir Prison will transform the urban space as the individuals will have the chance to refresh their psychological states when they witness the closing down of the prison.[28]

Besides, Kurdish activists like Sirri Sakik and Altan Tan declared that the musealization of the prison would manifest an “apology”, similar to the NGOs’ emphasis against Erdogan beforehand. Only by musealizing the Diyarbakir prison can the state apologize for what happened between 1980-1984. Eventually, another meaning is attached to the name “museum”, that is, “apology”. The museum functions more than a mere metaphor here; it is only through the musealization of the prison that the state can apologize. Once again, the performative nature of the term musealization is staged; the very presence of the museum in the urban space can manifest an apology to the families of the victims and the supporters of the inmates who were tortured or murdered in the Diyarbakir Prison between 1980-1984. All in all, the distinct presence of the Diyarbakir Prison as a site of counter-memory and an apology is manifest in the statements of the NGO representatives, Kurdish activists, Hasan Cemal’s call including Miroglu’s insights and Demirel’s acquisition to create a movie out of the real premises of the prison in order to identify the very presence of the space of prison. Besides, in the case of the Diyarbakir Prison, this distinct presence is accompanied and fulfilled by the request to convert the prison into a museum which only then will pave the way for the prison to maintain a distinctive status in the urban space of Diyarbakir in virtue of which the individuals belonging to the public of loss and trauma will find the chance to revisit those places.

b) Museum as the Site of Mourning

The atrocities committed in the Diyarbakir Prison will be remembered; the way to remembrance will be provided by the act of musealization since musealization brings about a form of concretization of particular traumas, which took place in the particular era and space of the Diyarbakir Prison, in other words, as Rittman suggests, it brings along a “concretization of history”.[29] In relation to the particular possible effects of concretization, in relation to but slightly distinct from the “performative nature of the word museum” that I mentioned previously, I also refer to Crapanzano’s understanding of the “performative nature of commemoration”. Crapanzano notes that by the act of commemorializing, one suggests a certain permanence to the past events, which eventually provides the past a certain governance over the present and the future.[30] In this context, musealization which is the demand for concretization of the remembrance is an intimate demand of the individuals who ontologically have built close relationships with the prison space, and who strives after the ambition to see that this space is acknowledged and recognized by the political/governmental will, together with the other individuals of the public who are neutral or dismissive of the atrocities committed in the Diyarbakir Prison. At this juncture, Till reveals, “places become part of us, even when held in common, through the intimate relationships individuals and groups have with them.”[31]

Within the debates discussing the conversion of the Diyarbakir Prison into a museum as a space which, in Till’s term “becomes part of us” with the dual understanding of performativity which consists of the performative nature of the speech act of the museum on the one hand and the performative nature of commemoration in Crapanzano’s understanding, the endeavor to musealize Diyarbakir prison does not consist only of an intention to commemorate, but it inhabits the very activism for the official recognition of the atrocities by the Turkish Republic, which is the perpetrator itself. In addition to his call for musealization, Altan Tan also demands an official apology from the military for the atrocities committed in the Diyarbakir Prison between 1980-1984 which would be complementary to the musealization of the prison. In this respect, Till’s argument can be extended with the introduction of the concept of “mourning”. The reason why the public attributes a distinct presence to Diyarbakir prison is because there was an interdiction of mourning[32] committed at the hands of the perpetrator, since many deaths and tortures were kept secret, the mourning could not take place.

At this point, Demirel’s documentary is a revolutionary step towards exposing the very spaces of death, hence providing the public with the chance to mourn. Yet, as mentioned previously, it was only a movie, a work of a mechanical reproduction, which could bring the spaces of death with the medium of film footage, and nothing more. Contrarily, musealization of the Diyarbakir Prison will pave the way for the public to perform an actual touch to the spaces of death; hence to the act of mourning. Musealization, beyond simply commemoration, occupies a crucial position with its humanist intervention, that is, enabling mourning, which is stated by Till in other words as the following:

Often the generations that come afterwards understand these places as material evidence of unspoken pain, in Caruth’s (1996) words, crying wounds that demand justice. Being in the presence of a place that was important in the lives of loved ones may help individuals work through feelings of incompleteness – spectral traces that are passed through generations.”[33]

On the other hand, within this activism against the interdiction of mourning, a museum, which will be founded on the Diyarbakir Prison, will supposedly convey its visitors the feeling of liminality as the whole experience of the museum will pertain to a ritualized status, which is explicated by Duncan as a release from practical daily life and concentration on other thoughts and feelings.[34] What Geylani means by the “refreshment of the Diyarbakir people’s psychology” points at this liminality that Duncan emphasizes; a ritual space where an activism against the interdiction of mourning could be undertaken for the proper mourning. Yet, the liminality and the issue of mourning should not be considered in a de-politicized manner by its sole rely on human rights; the city will mourn only when the prison will be musealized in the very urban space which is significant for the Kurdish oppression due to the foundation of the Turkish Republic and the consequent oppression of Kurdish identity, language and culture.

HOW?

5) The Content of the Museum: A Dialogic Imagination

So far in this paper I investigated the significance of the term museum and the act Musealization with respect to the media comments regarding the Diyarbakir Prison. Beneath the significance of the musealization of the Diyarbakir prison, the Foucauldian power/resistance relation between the turkifying political power/the perpetrator and the victim/ the oppressed/the individuals who take sides with them, occupy a crucial position. Indeed, this clash between the two opposite poles reaches its peak when the oppressed demands an apology from the perpetrator in addition to the musealization of the prison. No doubt, the Diyarbakir Prison Museum is thought of as a site of the perpetrators, although the perpetrators/the government does not agree on the musealization. The government ought to be convinced to take steps towards musealization since the prison is a state property and the decision which would turn the prison into a museum will definitely be the decision of the state. Although the oppressed/victims already acknowledge the Diyarbakir Prison Museum as a site of the perpetrators, the governmental will is not yet on the same line with them. The conflict between the two poles seems to continue for quite a long time, as the debate is still very lively discussed. However, other than the musealizer’s emphasis on the counter-memory, identity reproduction with educative purposes and the issue of apology, the style or the content of which the future museum will consist is not subject to much debate other than a few concrete yet minor calls. What should the museum look like? How should it be designated? These questions await explanation.

Probably one of the most important public debates about the content of the museum took place in September 2010 in Diyarbakir. In a gathering by The Democratic Society Congress organized by the Kurdish activists and politicians, the construction of the statues of the murdered Kurdish people in the Diyarbakir Prison between 1980-1984 was proposed. The same motivation lies behind this project, that is, erecting statues so that “the society would not forget what happened.”[35] However unlike the previous comments investigated, the activists of The Democratic Society Congress claim that “the oppression handled against Kurds in this prison should be reminded to the future generations”, which points out their very political stance within the discussions of musealization. Besides, their project distinguishes itself from the other utterances previously explored since it is not focused on the prison museum as a site of the perpetrators; rather it calls for the need to merely commemorate the victims. However, celebrating this project, as an original and well-found idea would be simply absurd as one should go beyond mere erection of statues of the murdered Kurds, which is nothing but representation. The statue is a medium, just like the cinematic one, which can only provide an indirect touch to what happened in the Diyarbakir Prison. So what other steps should be taken in order for a better solution, which would provide the audience with a direct touch to what happened in the Diyarbakir Prison? What is the relation of this direct touch to the distinct intentions of Musealization, that is, either commemoration or education?

As opposed to the perpetrator’s will toward forgetting, the defenders of the Diyarbakir Prison Museum cause insist to remember. They resist, with the means of the concept of museum to continue remembering and as mentioned in previous paragraphs, to make the next generations remember. Here the crucial link is to be explored in the relationship between commemoration and education. The emphasis on the next generation proves that according to the activists, a particular kind of educative mechanism is necessary which would be carried out by the museum. White draws attention to this relation when he says; “one of the issues that emerges repeatedly around memorial sites and discourses of remembrance is the tension between honoring the dead and educating—a tension often articulated in terms of binaries such as memorial-museum, commemoration–education, emotion–reason, and sacred–profane.” Besides, White exemplifies the concomitance of the two relations with an example from Germany: “During the planning for the Berlin Holocaust Memorial, for example, conflict arose when the German minister of culture asserted that the memorial should ‘‘be as pedagogically inclined as possible, a center for learning and research, not just contemplation.”[36] Currently, there is no debate on how the Diyarbakir Prison Museum should look like since the discussion is still disputed around the possibility of converting the prison into a museum; the content of which the museum’s educative purpose consists is not yet debated. Thus one cannot say whether the Diyarbakir Prison Museum will be “a center of learning and research” or not. Nonetheless, one should not attempt to undertake an educational/research project via Diyarbakir Prison-Museum. Rather, the museum should be invoking dialogy instead of functioning merely as educative.

In the light of the previous discussions regarding the issue of mourning, instrumentalizing a museum like the Diyarbakir Prison in accordance with educational/research purposes at the hands of a particular authority would function as some kind of a betrayal of the loss. Instead, the Diyarbakir Prison Museum should activate remembering and memory in the individuals who will engage to a close interaction with the museum. Due to this interaction, as Crapanzano indicates, “not only do monuments and memorials inspire memory but they influence the way memories are recalled and recounted.”[37] The museum is an important performative site of orienting individuals’ ideas, perceptions and even it configures memories, refreshes those or provides people with particular remembrances; although on the other hand, museum’s educational/research function would only aim to dictate a particular kind of educational/research purpose on the individuals. Contrarily, without ant pedagogical interventions, Diyarbakir museum should become a more libertarian space where a whole history of loss is displayed without any kind of educational message, linguistically speaking, a final sign, which conveys a transcendental meaning and which would attribute that particular meaning to what is displayed in the museum, the signifier. The museum as a signifier should enter into a dialogue with the individuals, an interaction liberated from any political/state-level/authoritarian/educational/research purposes and ends, as illustrated by Crapanzano in the following statement with reference to White’s reflections on the monuments and memorials: “… Monuments and memorials … are ‘sites of interaction’, in which each interaction ‘yields distinct interpretations that emerge in the dialogic interplay among diverse forms of knowledge, textual genres, voices and interests.’”[38] In this respect, dialogy, the Bakhtinian linguistic notion employed to display the interactions and the existences of different social speech types in a given text,[39] should be favored over pedagogy in order to liberate the museum from the implementation of any authoritative set of disciplinary practices of a particular group of people.

So, how can such a dialogic imagination take place? My first suggestion is that it can be implemented through testimonies. Rather than only presenting the totality of the catastrophe occurred in the Diyarbakir Prison in numbers of tortured or murdered inmates, the objects of torture and murder etc. in order to be able to construct a site of the perpetrator, one should also include the testimonies of the survivors or the relatives, families of the victims or the survivors into the museum space. In this regard, Huyssen suggests an approximation between the two; exclusive focus on the former could lead to the “numbing abstraction of statistics” and “the repression of what these statistics mean” while an extensive focus on the latter may provide “facile cathartic empathy” and “forget the frightening conclusion” that the atrocities in Diyarbakir Prison a historical event resulted from “an exceptional combination of normal processes.”[40] Indeed, within this approximation, the prison could be musealized by the triggering of the cathartic empathy to some extent through testimonies without necessarily giving up the aim to prepare a site of the perpetrator.

Moreover, the historical content plays a crucial role; the Diyarbakir Prison which hosted the inmates who were oppressed because of their Kurdish/leftist identity has a historical significance; one should pay attention to this space as significant to the oppression of Kurdish identity and culture and a failed attempt for revolution beyond simply universalizing the issue by merely relying on the notions of trauma and mourning without any emphasis on the cultural significance and specifities of the two. Following Maharaj’s understanding of the term, the Diyarbakir Prison Museum should be a dialogic space where the Kurdish experience will be recited in Kurdish and translated into Turkish; what the activists say about confrontation is exactly this translation.[41] The Kurdish and the Turkish languages should be the languages used in the indoor designation of the museum space; the Diyarbakir prison museum as a post-colonial space, in Maharaj’s terms should recharge hybridity which would be handled out by that very activity of translation of experiences between Kurdish and Turkish.

WHY NOT?

6) Toward a Conclusion

a) The After-Life of the Prison: The Museum as a Post-Colonial Space

“The first museum in the modern sense of the word was founded in France by the Convention of July 27, 1793. The origin of the modern museum is thus linked to the development of the guillotine” is what Bataille beautifully drew attention.[42] Similarly, one cannot conceive of the Diyarbakir Prison Museum without the traces of atrocities. Adorno mentions Valery who argues that, in museums, art becomes a mere instrument of education and information as “Venus becomes a document.”[43] Hence, Adorno concludes that for Valery, museum is a place of barbarism,[44] which situates him next to Benjamin’s thesis on history where he defines the documents of the civilization as documents of barbarism. In the case of the Diyarbakir Prison Museum, the prison cells will be treated as documents, which shed light to a particular barbarism committed by the Turkish Republic against Kurdish/leftist revolutionaries. Yet in the context that we’re dealing with, unlike Valery who suggests that objects and a particular past with them are put into death in museums,[45] museum serves to an after-life purpose in Proust’s understanding since for him, “it is only the death of the work of art in the museum which brings it to life.”[46] Here, in the case of the Diyarbakir Prison, the concept of museum assumes a revolutionary character by providing an after-life to the death and torture and further constitute a post-colonial museum space. Musealization is revolutionary only to the extent that it does not apply educational/research purposes and concentrates on activating a dialogy between the objects and the audiences in the museum of the Diyarbakir Prison through the translation of the testimonial experiences and the concomitance of the Turkish and Kurdish languages. Only then the documents of barbarism can be subjected to a counter-performative action directed against the very founders of those barbarism, the government, or the political will, which still intends to activate the forgetting mechanisms and identity constitution in accordance with the official Turkish identity. Musealization is a queer act; it uses the very tool of barbarism to defeat it.

b) Shortcomings of Resistance: Obsession with September 12 and the Perpetrators of Post-84

Fanon displays the utterance of the perpetrator who says, “negroes are savages, should be destroyed” in his post-colonial writings.[47] One can mention the same motivation of the perpetrator in the case of the Diyarbakir Prison between 1980-1984. Musealization of the prison, in this regard as mentioned, is a revolutionary step taken against the exercising of power in the society in accordance with several technologies of turkification. However, one still encounters problems in this activism: First, it is evident that the musealizers are obsessed with September 12 and the era of 1980-1984. This obsession on the single military coup limits their visions in succeeding to undertake more efficient discourse on musealization. However, the city of Diyarbakir’s relation to prisons does not only consist of 80-84 period. Umit Ungor[48] shows that prisons in Diyarbakir hosted many massacres and human rights violations, from Armenian Massacres of 1915 to the massacring of Kurds after Sheikh Said Rebellion in 1925. Not only Kurds but also Armenians suffered in prisons in Diyarbakir. Therefore, we need a more broad approach in investigating urban setting’s relation to prisons.

Second, bearing the term hybridity in mind, as mentioned previously by quoting Maharaj and in Homi Bhabha’s post-colonial writings[49] which aims “to undermine the binary opposition between colonizer and colonized and to emphasize rather ‘the mutualities and negotiations across the colonial divide’”[50], one can see the striking transformation of the victims of 1980-1984 into the perpetrators of late 80’s and 90’s. Demirel’s documentary and many other testimonies aptly exemplify this situation; the atrocities were so unbearable that after 1984 when the prisoners were released, most of the survivors attended the PKK camps and were involved in many terrorist attacks.[51] The date 1984 points out the transformation between the colonial divide which consists of the perpetrators on the one hand and the Kurdish victims on the other; post-84 witnessed the victims of 1980-84 to become the perpetrators under the roof of PKK. The Diyarbakir Prison is not only the container of atrocities committed by the military officials between 1980-84, it was also the signifier of the striking transformation within the colonial divide as it was the very space to reproduce the perpetrators-to-come.

c) … and, Literature?

On the other hand, to return to the first point indicated above, one last remark should be reserved for literature. The Diyarbakir Prison hosted the emergence of the modern Kurdish novel in 1972 when Mehmed Uzun, the pioneer of the modern Kurdish novel was imprisoned there at the age of 17. Uzun tells in his memoirs that meeting Kurdish intellectuals in the Diyarbakir Prison in 1972 such as Ferit Uzun and Musa Anter was a crucial opportunity for him to be able to learn to read and write in Kurdish language. Besides, Uzun explains that his first intellectual development took place in that prison, the very place where he “fell in love with the Kurdish language.” Uzun later wrote his first novel Tu in Kurdish, which is a fiction highly inspired by his memories of imprisonment.[52] The musealization of the Diyarbakir Prison should definitely operate in both ends; without giving up to convey the atrocities committed in the prison between 1980-84, it should also focus on the transformation of the victim to perpetrators in post-84 period and its crucial role in the emergence of modern Kurdish literature which on a large scale not only contributed to the literature in Turkey but also to world literature before September 12. The word museum connotes an activism, rather than mere reactionism; yet, a limited outlook on the significance of the Diyarbakir Prison would prevent the musealizers to be able to fully grasp the crucial role that the very space of prison played for decades.

Following Deleuze and Guattari, in the case of Diyarbakir Prison, to musealize is to become-minor,[53] which is “to seek to connect with the neglected movements in the social body” and “to jostle the reins of the majority identity in order to investigate new possibilities, new ways of becoming…”[54] Yet, although musealization may come to mean becoming-minor, the concept of museum itself inhabits a problematic in the light of Deleuzian philosophy of becoming. There is always the following danger for a museum: a museum is usually “is”, it never “becomes”. The museum usually refers to a set of static objects, not in terms of its motionlessness but since it refers to a particular sign, a fixed meaning attached to the set of objects exhibited, a transcendental sign as mentioned above. Contrarily, Deleuze favors the notion of “becoming” as opposed to “being” which denotes a fixed, stable entity. A Deleuzian approach toward museums would suggest that museum does not consist of a fixed, stable “being”, contrarily, “all ‘beings’ are just relatively stable moments in a flow of becoming-life.”[55]

The Diyarbakir Prison Museum can be a place of “becoming” and distinguish itself from stableness only to the extent that the activists move beyond the obsession of September 12 and the ignorance of post-84 period which marks the transformation of the victim into the perpetrators. Further, one should bear in mind the productive aspect of the Diyarbakir prison which was, as Mehmed Uzun defines; “a crucial place for the rest of my life.” So why is this constant engagement to politics without any mention of literature that remarks the very possibility of becoming-minor which sprang out of the very prison space? Whenever one reads the works of Uzun, one comes across the aura of Diyarbakir Prison, whether consciously or not. Uzun already translated the Kurdish experience into the world literature and as the world literature. The prison hosted the emergence of literature of the oppressed, which waits for the museum to be welcomed back.

Works Cited

Adorno, Theodor W. Prisms. Cambridge: MIT Press: 1953.

Agamben, Giorgio. State of Exception, trans. Kevin Attell. Chicago and London: University of Chicago Press, 2005.

Austin, J. L. How To Do Things With Words, Second Edition. Oxford: Oxford University Press, 1976.

Bakhtin, Mikhail. The Dialogic Imagination. Edited by Michael Holquist, translated by Caryl Emerson &

Michael Holquist. Austin: University of Texas Press, 1981.

Bataille, Georges. Museum. October 36 (Spring 1986): 24-25.

Benjamin, Walter. Illuminations, trans. Harry Zohn, ed. Hannah Arendt. New York: Schocken Books: 2007.

Bhabha, Homi. The Location of Culture. London and New York: Routledge, 1994.

Cemal, Hasan. Kürtler. Istanbul: Doğan Kitap, 2007.

Colebrook, Claire. Gilles Deleuze. London & New York: Routledge, 2002.

Connerton, Paul. “Seven types of forgetting”, Memory Studies 1(1) (2008): 59-71.

Crapanzano, Vincent. Imaginative horizons: an essay in literary-philosophical anthropology. Chicago: University of Chicago Press: 2004.

Deleuze, Gilles and Felix Guattari. A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia. Translated by

Brian Massumi. Minneapolis & London: University of Minessota Press, 2005.

Duncan, Carol. Civilizing Rituals: Inside Public Art Museums. Oxford: Routledge: 1995.

Eng, David, L. and David Kazanjian Kazanjian ed. Loss: The Politics of Mourning. Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, 2003.

Fanon, Frantz. Black skin, White Masks. New York: Grove Press, 1967.

Fisher, Jean ed. Global visions: Towards a new internationalism in the visual arts. London: Kala Press in association with the Institute of International Visual Arts in London, 1994.

Foucault, Michel. History of Sexuality, vol.1, trans. Robert Hurley. New York: Pantheon Books: 1978.

Foucault, Michel. Discipline and Punish: The Birth of the Prison, trans. Alan Sheridan. New York: Vintage Books: 1977.

Habermas, Jürgen. Theory of Communicative Action, trans. Thomas McCarthy. Boston: Beacon Press, 1984.

Huyssen, Andreas. Twilight Memories. Marking time in a Culture of Amnesia. New York: Routledge: 1995.

May, Todd. Gilles Deleuze: An Introduction. New York: Cambridge University Press, 2005.

Moore-Gilbert, Bart. Postcolonial Theory: Contexts, Practices, Politics. London: Verso, 1997.

Stoller, Paul. “Embodying Colonial Memories”, American Anthropologist 96(3) (1995): 634-648.

Till, Karen. The New Berlin. Memory, Politics, Place. Minneapolis: University of Minnesota Press: 2005.

Till, Karen. “Artistic and Activist Memory-Work: Approaching Place-Based Practice”, Memory Studies 1 (1) (2008): 108.

Todorova, Maria ed. Balkan Identities: Nation and Memory. London : Hurst, 2004.

Uzun, Mehmed. Ruhun Gökkuşağı. Istanbul: Ithaki, 2008.

White, Geoffrey M. “National subjects: September 11 and Pearl Harbor”, American Ethnologist 31(3) (2004): 293-310.

[1] http://www.sinop.gov.tr/fotoalbum/cezaevi/index1.html

[2] http://www.ulucanlarmuzesi.com/

[3] Jürgen Habermas, Theory of Communicative Action, trans. Thomas McCarthy, (Boston: Beacon Press, 1984)

[4] J.L. Austin, How To Do Things With Words, Second Edition (Oxford: Oxford University Press, 1976)

[5] Michel Foucault, History of Sexuality, vol.1, trans. Robert Hurley (New York: Pantheon Books: 1978), 95.

[6] http://web.hurriyetdailynews.com/n.php?n=tortures-happened-in-diyarbakir-no5-prison-as-narrated-by-the-witnesses-2009-11-17

[7] Michel Foucault, Discipline and Punish: The Birth of the Prison, trans. Alan Sheridan, (New York: Vintage Books: 1977), 16.

[8] Karen E. Till, The New Berlin. Memory, Politics, Place, (Minneapolis: University of Minnesota Press: 2005), 122.

[9] Ibid., 135-136.

[10] Walter Benjamin, “Theses on the Philosophy of History”, in Illuminations, trans. Harry Zohn, ed. Hannah Arendt. (New York: Schocken Books: 2007), 256.

[11]http://www.diyarbakirzindani.com/index.php?option=com_content&task=view&id=227&Itemid=9

[12] Till, The New Berlin, 122.

[13] Ibid., 136.

[14] http://yenisafak.com.tr/Politika/?i=277071

[15] Paul Stoller, “Embodying Colonial Memories”, in American Anthropologist 96(3): 639 (1995)

[16] Andreas Huyssen, Twilight Memories. Marking time in a Culture of Amnesia, New York: Routledge: 1995), 250.

[17] Ibid., 249.

[18] Ibid., 249.

[19] Ibid., 250.

[20] Ibid., 255.

[21] Walter Benjamin, “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction”, in Illuminations, trans. Harry Zohn, ed. Hannah Arendt. (New York: Schocken Books: 2007)

[22] http://www.hurriyet.com.tr/gundem/15707668.asp

[23] http://yenisafak.com.tr/Politika/?i=277071

[24] http://www.hurriyet.com.tr/gundem/12323563.asp

[25] http://bianet.org/bianet/bianet/116628-diyarbakir-zindani-muze-olsun-iskenceciler-yargilansin

[26] Paul Connerton, “Seven types of forgetting”, Memory Studies 1(1): 63 (2008)

[27] Karen Till. “Artistic and Activist Memory-Work: Approaching Place-Based Practice”, Memory Studies 1 (1): 108 (2008).

[28] http://www.rizgari.com/modules.php?name=News&file=print&sid=20189

[29] Dunja Rithman-Augustin, “The Monument in the Main City Square: Constructing and Erasing Memory in Contemporary Croatia”, in Balkan Identities: Nation and Memory, ed. Maria Todorova, (London : Hurst, 2004), 180.

[30] Vincent Crapanzano, Imaginative horizons: an essay in literary-philosophical anthropology, (Chicago: University of Chicago Press: 2004), 158-159.

[31] Till, Artistic and Activist Memory-Work, 108.

[32] David Kazanjian and Marc Nichanian. “Between Genoice and Catastrophe,” in Loss: The Politics of Mourning. ed. David L. Eng et al. (Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, 2003), 129.

[33] Till, Artistic and Activist Memory-Work, 108.

[34] Carol Duncan, Civilizing Rituals: Inside Public Art Museums, (Oxford: Routledge: 1995), 11.

[35] http://www.gomanweb.com/2010_Klasoru/Eylul/12Eylul/mazlumlarin.htm

[36] Geoffrey M. White, “National subjects: September 11 and Pearl Harbor”, American Ethnologist 31(3): 305-306 (2004).

[37] Crapanzano, Imaginative horizons, 171.

[38] Ibid., 172.

[39] Mikhail Bakhtin, The Dialogic Imagination, ed. Michael Holquist. trans. Caryl Emerson et al. (Austin: University of Texas Press, 1981).

[40] Huyssen, Twilight Memories, 259.

[41] Sarat Maharaj, “‘Perfidious fidelity’: the untranslatability of the other.” In Global visions: Towards a new internationalism in the visual arts, ed. Jean Fisher, (London: Kala Press in association with the Institute of International Visual Arts in London, 1994), 29.

[42] Georges Bataille, Museum. October 36 (Spring): 24-25 (1986).

[43] Theodor W Adorno, Prisms, (Cambridge: MIT Press: 1953), 176.

[44] Ibid., 181.

[45] Adorno, Prisms, 176.

[46] Ibid., 181.

[47] Fanon, Frantz, Black skin, White Masks, (New York: Grove Press, 1967), 117.

[48]

[49] Homi Bhabha, The Location of Culture, (London and New York: Routledge, 1994).

[50] Bart Moore-Gilbert, Postcolonial Theory: Contexts, Practices, Politics. (London: Verso, 1997), 116.

[51] http://www.rizgari.com/modules.php?name=News&file=print&sid=20189

Hasan Cemal, Kürtler, (Istanbul: Doğan Kitap, 2007), 25.

http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=79191

[52] Mehmed Uzun. Ruhun Gökkuşağı. (Istanbul: Ithaki, 2008), 330-340.

[53] See, Gilles Deleuze and Felix Guattari, A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia, trans. Brian Massumi (Minneapolis & London: University of Minessota Press, 2005). 105-106.

[54] Todd May, Gilles Deleuze: An Introduction. (New York: Cambridge University Press, 2005), 150.

[55] Claire Colebrook, Gilles Deleuze. (London & New York: Routledge, 2002), 125.

MAHSUS MAHAL CEZAEVİ RAPORU (Mahsus Mahal Prison Report)

2011-12-06T22:32:00.001+02:00

http://cezaevindestk.org/duyuru-6-mahsus+mahal+cezaevi+raporu

Türkiye’de ne zaman hapishaneler söz konusu olsa açlık grevlerinden ve ölüm oruçlarından söz edilir. Öncesi de olmakla beraber yoğun olarak 12 Eylül 1980’den bu yana sürekli gündemde olan önemli bir sorun oldu hapishaneler. Türkiye gibi henüz demokratik reformlarını tamamlayamamış ülkelerde bu gibi sorunların yaşandığı bilinen açık bir gerçek. Son 10 yılda hapishanelerde meydana gelen olaylarda birçok tutuklu yaşamını yitirdi. Ölüm oruçlarında ölenlerin sayısı yüzleri buldu.

Türkiye, diğer birçok sorun gibi, hapishaneler sorununu da çözememiş bir ülke. Mahsus Mahal Derneği ile bu sürece katkıda bulunmak istiyoruz. Ortadan kaldıramadığımız hapishaneleri insan haklarına saygılı yerler haline getirmenin çabası içinde olmayı önemsiyoruz. Birçoğumuz hapishanelerin varlığına itiraz edebilir, hatta tümüyle ortadan kalkmasını isteyebiliriz. Nitekim asıl arzulanan şeyin bu olduğunu belirtelim.

Elbette ki, yaşamda arzulanan her şeyin karşılığının olmadığını da biliyoruz. Hapishane olgusu da bunlardan birisidir. Çünkü hapishanelerin reel durumuna ve varlığına karşı olmak, onları ortadan kaldırmaya yetmemektedir. Ortadan kaldıramadığımız hapishanelerde koşulların iyileştirilmesi için bir dizi etkinlik ve proje geliştirme çabası içinde olabiliriz. Üç yıldır Mahsus Mahal deneyimi ile bunu yapmaya çalışıyoruz. Mahpusların hapishanelerde insan saygınlığına uygun muamele görmesi için Sivil Toplum örgütlerinin denetimi gerekiyor. Bunun için de Ceza infaz sisteminde köklü reformların acilen yapılması gerekmektedir. Mevcut durumlarıyla hapishaneler alarm veriyor. Acil iyileştirme tedbirleri yapılmadığı taktirde olası sonuçları tahmin edemeyebiliriz. Hapishaneler kaderlerine bırakılması gereken yerler olmadığının bilinmesi gerekir. Şu unutulmamalıdır ki bugün hapishane ile tecrit edilen insan günün birinde yeniden aramıza katılacaktır. Aramıza katılacak insanı nasıl görmek istiyoruz? Bu sorunun cevabını bulmak gibi bir sorumluluğumuzun olduğuna inanıyoruz. Bugünkü hapishanelerde bu sorunun olumlu bir cevabı yok. Bu cevabın bulunmadığı bir yerde hapishaneler ‘suçlu’ üretme merkezleri olmaktan kurtulamaz. Buna benzer nedenlerden ötürü, hapishanelere yönelik dışarıdan bir şeyler yapmanın sorumluluğunu taşımak önemlidir.

HAPİSHANELER DIŞARININ SORUNU OLMALIDIR
Bir ülkedeki hapishaneler, içerinin değil, dışarının sorunu olmalıdır. Dışarının yani geniş anlamda toplumun, herkesin sorunu olmalıdır derken, ne demek istediğimizi biraz daha ayrıntılandıracak olursak, bir ülkede hapishane dışarının sonucu olduğundan aynı zamanda sorunudur da. Her anlamıyla bunu böyle algılamakta yarar var. İçeri kapatılan mahpus dışarıdan alıkonulmuştur. Dışarıdaki koşulların sonucu olan bu süreç sorun olarak da dışarının tam orta yerinde durmaktadır. Her toplumun kiri hapishaneye doğru akar; bu kirin bireysel olmadığını toplumsal bir kir olduğunu belirtmek gerekir. Bir ülkede hapishanelerin durumu o ülkenin uygarlık seviyesinin en önemli göstergesidir. Bu yönüyle bakıldığında hiç de temiz bir karneye sahip olunmadığı anlaşılıyor.

Hapishane olgusu her ne kadar bir iktidar sorunu ve sonucuysa da toplumu dıştalamaz. Ortada geniş anlamda bir suç varsa bu suç toplumsaldır. Hapishaneleri iktidarlar kurar ama işletmesi topluma aittir. Mahpus kitlesi, mağdurları ve hapishane sisteminin yürütücü özneleri toplumdur.

Hapishaneler var oldukça oraya kimin gireceği önemli değildir. Sırası ve zamanı gelen girer mutlaka. Bu anlamıyla hapishane kuran bir sistem konuklarını da fazlasıyla yaratır. Bugün Türkiye’de en işlek yerler arasında süper marketler, hastaneler ve hapishaneler ilk sırada yer alıyorlar. Bu yüzden bir gün herkesin yolu düşebilir hapishaneye. İçeri ile dışarı arasındaki duvar her geçen gün biraz daha incelmektedir. Hapishaneler üzerine düşünürken ham hayaller yerine daha gerçekçi düşünme biçimleri yaratılması gerekiyor. Bu gün hapishanede mahpus olan yarın dışarı çıktığında aramıza katılacak belki birimize komşu, bazılarımıza arkadaş olacak. İşte bu mahpus her kim olursa olsun içerden sağlıklı çıkmalıdır. Hiç küçümsenmeyecek bir insan kitlesi var hapishanelerde ve her gün yeni konuklarıyla dolup taşıyor. Eğer zihinsel ve bedensel sağlığını kaybetmemiş üretken bir toplum tasarlıyorsak bunun için öncelikle hapishanelere duyarlı olunması gerekiyor. Unutmayalım ki hapishaneler bol miktarda travma üretir.Travmalı toplum haline gelmiş bir ülke gerçekliğiyle karşı karşıyayız.

Evrensel hukuk normlarında bir insanı kapatmanın ve her türlü özgürlükten yoksun bırakmanın kendisi en büyük ceza olarak değerlendirilir. Bunun dışında, hapishane koşulları ceza olarak kullanılmasını yasaklayarak kapatmanın ve özgürlükten yoksun bırakmanın dışında, tüm insani haklar, tutukluya garanti edilmiş olmalıdır.der. Yine biliyoruz ki, Ceza infaz tretmanının adil olması yeterli değildir, en az bunun kadar önemli bir başka şey daha vardır; Ceza infaz tretmanını uygulayan infaz memurlarının yeterlilik durumu! Türkiye hapishaneleri bu iki alanda da köklü reform yapmak zorundadır. Mükemmel bir hapishanenin yaratılamayacağını biliyoruz. Diğer yandan da hapishane hapishanedir diyerek, hapishaneler kendi kaderlerine bırakılmamalıdır.

HAPİSHANELER REFORM BEKLİYOR
Türkiye’de Sivil Toplum Örgütleri hapishanelere yönelik dışarıdan bir şeyler yaparak, çeşitli projeler geliştirerek hapishane reformlarına katkı yapabilir. Bu girişimle doğru bir yerden başladığımızı düşünüyoruz. Mahsus Mahal deneyimi bazı şeylerin daha net ve sağlıklı anlaşılmasına vesile oldu. Zamanla anladık ki hapishaneleriyle bu kadar sorunlu bir ülkede, direkt olarak hapishanelerde koşulların düzeltilmesi için adli-siyasi mahpus ayrımı yapmadan çalışma yürüten Sivil Toplum Örgütlerinin sayısı fazla değildir.Toplum genelde ilgisizdir hapishanelere. Son yıllarda bu ilgisizliğin daha da arttığını söylememiz gerekir. Hapishane gerçeği ile yüzleşmek istemeyen bir toplum gerçekliği var bu ülkede. Oysa biraz yakından bakıldığında şöyle acı bir gerçekle de karşılaşıyoruz. Hapishaneli bir toplum oldu Türkiye. Bu ülkede her dört kişiden biri hapishanelerden geçmiş durumdadır. Yani dünyada hapishane ile bu kadar iç içe başka bir toplum az bulunur herhalde. Buna rağmen hapishaneler söz konusu olduğunda ilgisiz kalan, duyarlılık geliştiremeyen bir toplumla karşılaşıyoruz. Zaman zaman yolumuzun düştüğü yerleri temizleme gibi bir alışkanlığımızın olmadığı anlaşılıyor. Oysa bugün sadece yolu hapishaneye düşmüş insanların onda biri soruna duyarlı olsa Türkiye’de hapishaneler daha iyi bir durumda olabilir. Bu yüzden eski mahpusların hapishane gerçeğine duyarlı olmaları oldukça önemlidir. Bugün Türkiye hapishaneleri köklü bir reform bekliyor. Bir yıllık araştırma ve incelemeler sonucunda acil yapılması gereken iyileştirmeler için öncelikle yapılması gerekenleri kamuoyunun ilgisine sunuyoruz.

YAPILMASI GEREKENLER
1- Her şeyden önce belirtilmesi gereken bazı gerçeklerin altını çizmek istiyoruz; Hapishane sorunu sadece tip sorunu olarak ele alınmamalıdır. Bugün Türkiye’de A, D, E, F, K, H, M, L gibi çeşitli, tiplerde hapishaneler mevcut. Bu tipler içerisinde mimarisi hücre sistemine göre inşa edilmiş F tipi en sorunlu tip olarak öne çıkmaktadır. Daha önceleri koğuş sistemine göre düzenlenmiş hapishaneler 19 Aralık 2000 tarihinde F tipi sistemine operasyonlu bir geçiş yaptı. Bunun birçok mahpusun yaşamına mal olduğunu gördük. Öteden beri sorun olan hapishaneler F tipleri ile birlikte daha da sorun olmaya başladı. Bu alanda yaşanan sıkıntılar herkesin malumu. Hapishane sorunu gibi bir konuda tipler üzerinden konuşmanın çok doğru olmadığını düşünüyoruz. Hapishane sorunu tip sorunu olarak ele alınmamalıdır. Bir hapishanenin mimari tipi ile değil içerisinde bulunan mahpuslara yapılan uygulama biçimleriyle ele alınması gerekir. Hapishane dünyasında bu uygulama biçimlerine ceza infaz sistemi deniliyor. Bir hapishanede koşulların ne durumda olduğunu o hapishanenin hangi tipte olduğuyla değil ceza infaz sisteminin uygulama biçimiyle tanıyabiliriz ancak. Bunları söylerken bir hapishanenin mimari yapısının önemsiz olduğunu ileri sürmek gibi bir düşüncede değiliz. Ama şunu biliyoruz ki duvarların eli yoktur işkence yapamaz, kapıların dili yoktur insanı aşağılayamaz. Her ikisini de insan insana yapar. Şöyle hapishane tarihine dönüp baktığımızda 12 Eylül döneminde Diyarbakır ve Mamak hapishanelerinde yapılan işkenceler hâlâ belleklerde. Adı geçen bu iki hapishane de koğuş tipinde hapishanelerdir.

Elbette bugün F tipleri bir sorun. Fakat bu sorun daha çok ceza infaz sisteminin uygulama biçiminden kaynaklanıyor. F Tipinde tecrit söz konusudur. Tecrit F tiplerinde ortak kullanım alanlarının kullandırılmamasından kaynaklanıyor. Her mahpus günün belli saatlerinde ortak kullanım alanlarından yararlanabilmelidir. Her hapishane bu ortamı sağlamak zorundadır. Tecrit bunun yapılmadığı yerlerde vardır. Hapishanenin kendisi başlı başına tecrittir zaten. Ortak kullanım alanlarının(bunlar iş atölyeleri, spor alanları, sohbet alanları, sinema salonu ve kütüphane vb.) açılması ve işletilmesi çok önemlidir. Hapishane koşullarında bir mahpus bireysel yeteneklerini ancak bu ortak kullanım alanı dediğimiz mekânlarda geliştirebilir.

Türkiye’de F tipinde yapılamayan şey ortak kullanım alanlarının kullandırılmaması ya da yetersiz kullandırılmasıdır. Bu yapılamadığı müddetçe F tiplerinde çok daha ağır sorunlarla karşılaşabiliriz. Uzun süre yalnızlaştırma insanı çıldırtır. Uluslararası ceza infaz standardı der ki: “Kapatmanın kendisi en büyük cezadır. Mahpus yeni cezalara maruz bırakılamaz”. Türkiye’de mevcut F tipinde günlük yaşamın her anında yeni cezalar mevcut, çünkü ortak kullanım alanlarından yararlandırılmayan her mahpus yeniden cezalandırılıyor demektir. Bu durum sadece F tipi için değil diğer tipler için de geçerlidir.

2- Her hapishanenin, genel sorunlar dışında, kendine özgü sorunları bulunmaktadır. Hapishanelerde var olan eski kadroyla çalışmak ciddi bir sorun durumundadır. Yeni tredmanlara uymada zorluk yaşayan bir personel sorunu yaşanmaktadır. Bu personelin mesleki eğitimden geçmesi gerekiyor. Birçok hapishanede kapasitenin üzerinde tutuklu ve hükümlü bulunmasına rağmen kadro açığı var. İnfaz koruma memurlarının yanı sıra psikolog, sosyal hizmet uzmanı ve öğretmen gibi cezaevlerinde önemli bir yeri olan personel eksikliği bulunuyor. Bazı hapishane idareleri, ortak kullanım alanlarının yeterince kullanılamamasını bu kadro açığına bağlıyor. Yeni kadro istihdamları ile bu ihtiyacın giderilmesi gerekmektedir.

3- Hapishanelerin en önemli ve acil sorunu sağlık ve beslenmeyle ilgili sıkıntılardır. Bakanlığın iaşe için ayırdığı bütçe genel insani ihtiyaçları karşılamamaktadır. Hapishanelerde beslenmeden kaynaklanan ciddi sağlık sorunları yaşanmaktadır. Hapishane revirleri hem donanım hem de personel açısından oldukça yetersizdir. Bu konuda Sağlık Bakanlığı ve TTB ile ortak çözümler geliştirmelidir.

4- Hapishanelerdeki kapasite üstü yoğunluk, birçok sorunun nedeni olarak görülüyor. Adalet Bakanlığı küçük ve orta büyüklükteki hapishanelerin sayısını azaltmaya çalışırken, bir de böyle bir sorunun olması merkez hapishaneleri zorluyor. Bu bağlamda Denetimli Serbestlik kanununun kabul edilmesi ve sistemin gelişmesi için yapılan çalışmaları önemsemek gerekiyor. Kanunlarda değişiklik yapmakla sorunların çözülmediğini de belirtmek gerekir. Birçok hapishane personeli hala eski, klasik yönetim anlayışını sürdürüyor. Belli ki uluslararası standartlara uymakta zorlanan personel bulunmaktadır. İyileştirme programı kapsamında tutuklu ve hükümlülere yönelik sosyal-kültürel aktiviteler hazırlanırken, personelin de mesleki eğitimlerden geçmesi gerekmektedir.

5- İnfaz Koruma Memurları zor koşullarda, kısıtlı imkânlarla çalışmaktadırlar. Bu personele ekonomik iyileştirmelerin ve özlük haklarında iyileştirme yapılmasının yanı sıra sosyal-psikolojik destek sunulması gerekiyor. Son 10 yılda hapishanelerde yaşanan olaylardan en çok etkilenen bir kitlenin de infaz koruma memurları olduğu unutulmamalıdır.

6- Hapishanelerde ‘Denetimli Serbestlik’ konusunda bilgi sahibi olmayan bir mahpus kitlesi var. Hapishane idarelerinin de bu konuda eksik bilgilere sahip oldukları anlaşılıyor. Yeni süreçte hapishanelerde bu konuda eğitimlerin verilmesinin önemli bir ihtiyaca cevap olacağı düşüncesindeyiz. Özellikle koruma kurulları hakkında bilgilendirmeler yapılmalı. Tahliye sonrası mahpusların dışarıdaki istihdamı için Koruma Kurullarıyla buluşturulması gerekmektedir. ’Denetimli Serbestlik’ konusunda kamuoyunu da bilgilendirmeye çok büyük bir ihtiyaç var. İleride sistem oturdukça ve daha çok hükümlü cezalarını denetim altında toplumun içerisinde yaşayarak geçirmeye başladıkça, toplumun bu kişilere olumsuz değil, destek olma amaçlı yaklaşım göstermeleri gerekmektedir. Eski hükümlülerin istihdamı için koruma kurullarına işlevlik kazandırılmalıdır. Eski Hükümlülerin toplumsal yaşama katılımı yönünde Koruma kurullarının hükümlüye psiko-sosyal destek sunması gerekir. Ancak koruma kurullarında bu ihtiyacı karşılayabilecek klinik merkezlerin olmaması önemli bir eksikliktir.Koruma kurullarına bağlı bu tür klinik merkezleri oluşturulmalıdır. Sivil Toplum kuruluşları, koruma kurullarına daha fazla dâhil edilmelidir. Zira bu kurulların işlevsel hale gelmesi STK’ların daha aktif katılımından geçmektedir.

7- Kültür-sanat etkinliklerinin gerçekleştirildiği hapishanelerde olumlu yönde iyileşmelerin olduğu anlaşılıyor. Bu olumlu değişimi hem personel–hükümlü/tutuklu ilişkilerinde hem de hapishanelerdeki genel atmosferde fark etmek mümkün. Ortak kullanım alanlarının kullanılmadığı bir hapishanede iyileşmelerin olamayacağını düşünüyoruz. Bunun, hapishanelerdeki en önemli sorunlardan biri olduğu kanısındayız. Ortak kullanım alanlarının işletilmediği bir hapishanede, ceza infaz sisteminin cezalandırıcı olacağı bilinmelidir.

8- Toplam sayıya göre azınlıkta kalan kadın, çocuk ve farklı cinsel yönelimleri olan mahpusların genel hapishanelerde bulunmalarının uygulamada birçok problem yarattığı görülmektedir. Sistemin çoğunluğa göre düzenlenmesi azınlıkta kalanlara kısıtlı mekânlarda daha az olanak sağlıyor. Hatta birçok yerde ciddi sorunların ve sıkıntıların yaşandığına tanık oluyoruz. Bu yüzden bazı hapishanelerde kadınların etkinliklere katılma yönünden bir dezavantajları oldukları gözüküyor. Çocuklu kadın hükümlüler için kreşlerin yaygınlaştırılması ve kreş olmayan yerlerde de en azından çocuklara oyuncak ve yaşlarına uygun bir ortam sağlanması gerekmektedir.

9- Kadınların toplum içinde yüz yüze kaldıkları yetersiz eğitim, sosyal konumlarındaki eşitsiz durumları, geleneksel yapı içinde insan haklarından tam yararlanamamaları, iş gücüne katılım sorunları genel olarak cinsiyet eşitsizliği olarak tanımlanıyor. Hapishanede bulunan kadınların da yukarıda tanımlanan cinsiyet eşitsizliğinden kaynaklanan çıkmazlardan suça yöneldiklerini izliyoruz. Kendi durumlarının farkına varmaları, haklarını öğrenmeleri, bilgi ve becerilerinin geliştirilmesi, sosyal ve kültürel alanlara dâhil edilmeleri kadınların kendi yaşam çözümlerini bulmalarını kolaylaştıracağını düşünüyoruz. Özellikle kadın sivil toplum kurumlarının bu konuda sorumluluk almaları gerekmektedir.

10- İzleme Kurullarının adı var ama somut, elle tutulur bir faaliyeti yok. İzleme olmadığı için bir şeyler söylemekte de zorlanıyoruz. İzleme Kurullarına üye seçim usullerinin ve seçiminin yeniden gözden geçirilmesi gerekmektedir Ayrıca bu kurullar kesinlikle sivil olmak zorundadır. Kurul üyeleri STK temsilcilerinden oluşmalıdır.

11- Hapishanelerde bulunan Kürt tutuklu ve hükümlülerin yakınlarıyla kendi anadillerinde konuşmalarına izin verilmelidir. İnsanların anadilinde konuşmalarını engellemek bir insanlık ayıbıdır. Hapishane idareleri bu ayıba son vermelidir, bunun için gerek görüldüğünde Kürtçe bilen personel istihdamları yapılmalıdır.

12- Bazı hapishanelerde kütüphaneleri güncelleştirmeye yönelik çalışmalar yapılmakla beraber, birçok hapishanede kütüphaneler ihmal edilmiş. Genel olarak mevcut kitapların güncellikten uzak olduğu anlaşılıyor. Eğitimin önemli bir parçası olan kütüphanelerin güncelleştirilerek işlevsel hale getirilmesi gerekiyor. Kitapların yanı sıra süreli yayınların da kütüphanelere temin edilmesinin farklı ilgi alanları olan bireylerin kendilerini geliştirmesine katkı sunacağı bilinmelidir. Kütüphanelerin güncelleştirilmesinin hükümlü ve tutukluları okumaya teşvik edici programlara paralel olarak kapsamlı bir çerçeve içinde ele alınması faydalı olabilir ve bu konuda da yine STK’ ların yardımcı olabileceği kanaatindeyiz.

Kütüphaneler okuma alanları olarak değil, kitap bulundurulan yerler olarak çalışmaktadır. Mahpuslar liste üzerinden kitap sipariş etmekte, kitabı odasında okumaktadır. Kütüphanede kitapları incelemek ve kütüphanede okumak, kendi başına önemli bir kültürel faaliyettir. Bunun da, kütüphanecilerin desteğiyle ayrı bir program olarak yürütülmesi çok yararlı olacaktır.

13-Hapishaneler 100 bin mahpus sayısının üzerine çıkarak Cumhuriyet tarihinin en kalabalık sayısına ulaşmış durumdadır.12 kişilik koğuşlarda 24 kişinin kaldığı bir hapishanede ceza infaz sisteminde iyileşmenin yapılamayacağı çok açıktır. Bu yönüyle de hapishaneler alarm vermektedir. Başta Adalet Bakanlığı ve Hükümet bu alarma kulak verip kalıcı çözümler geliştirmelidir. Yeni bir Af düzenlemesi olmadan hapishanelerde reform yapabilmenin zorluğu bilinmelidir.